NGHỊ ĐỊNH SỐ 289/2026/NĐ-CP: HOÀN THIỆN CƠ CHẾ QUẢN LÝ, BẢO ĐẢM AN NINH, TRẬT TỰ TẠI CỬA KHẨU CẢNG TRONG KỶ NGUYÊN SỐ

HOÀN THIỆN CƠ CHẾ QUẢN LÝ, BẢO ĐẢM AN NINH, TRẬT TỰ TẠI CỬA KHẨU CẢNG TRONG KỶ NGUYÊN SỐ

Ngày 21/7/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 289/2026/NĐ-CP về quản lý, bảo đảm an ninh, trật tự tại cửa khẩu cảng do Bộ Công an quản lý. Đây là văn bản quy phạm pháp luật quan trọng, tạo hành lang pháp lý thống nhất cho công tác kiểm soát người, phương tiện, tàu thuyền và các hoạt động diễn ra tại cửa khẩu cảng thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công an.

Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh hội nhập quốc tế, phát triển kinh tế biển và xây dựng Chính phủ số, yêu cầu hiện đại hóa phương thức quản lý tại cửa khẩu cảng trở thành nhiệm vụ cấp thiết. Hoạt động xuất nhập cảnh, xuất nhập khẩu, vận tải biển và logistics phát triển nhanh đã mang lại nhiều cơ hội, nhưng cũng kéo theo nguy cơ về buôn lậu, vận chuyển ma túy, mua bán người, xuất nhập cảnh trái phép, tội phạm xuyên quốc gia và các hành vi xâm phạm an ninh quốc gia.

Chính vì vậy, việc ban hành Nghị định 289/2026/NĐ-CP không chỉ nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật mà còn thể hiện quyết tâm của Chính phủ trong việc xây dựng mô hình quản lý hiện đại, minh bạch, ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số, đồng thời bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu phát triển kinh tế với nhiệm vụ giữ vững an ninh quốc gia và trật tự, an toàn xã hội.

I.CƠ SỞ PHÁP LÝ VỮNG CHẮC CHO MỘT LĨNH VỰC QUẢN LÝ ĐẶC THÙ

Một trong những điểm đáng chú ý ngay từ phần mở đầu của Nghị định là hệ thống căn cứ pháp lý rất toàn diện. Nghị định được ban hành trên cơ sở nhiều đạo luật quan trọng như Bộ luật Hàng hải Việt Nam, Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Biên giới quốc gia, Luật An ninh quốc gia, Luật Giao thông đường thủy nội địa, Luật Biển Việt Nam, Luật Công an nhân dân, Luật Nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh, cư trú của người nước ngoài tại Việt Nam và Luật Xuất cảnh, nhập cảnh của công dân Việt Nam.

Việc viện dẫn đồng bộ các đạo luật này cho thấy công tác quản lý tại cửa khẩu cảng không đơn thuần là hoạt động kiểm tra hành chính mà là lĩnh vực giao thoa giữa quản lý nhà nước về hàng hải, xuất nhập cảnh, biên giới, an ninh quốc gia và trật tự, an toàn xã hội. Điều này cũng phản ánh tính chất liên ngành và yêu cầu phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan có thẩm quyền trong quá trình tổ chức thực hiện.

1.Phạm Vi Điều Chỉnh – Bước Chuyển Từ Quản Lý Phân Tán Sang Quản Lý Thống Nhất

Ngay tại Điều 1, Nghị định xác định rõ phạm vi điều chỉnh, tập trung vào các thủ tục kiểm soát, kiểm tra, giám sát; việc cấp các loại giấy phép liên quan đến hoạt động của thuyền viên và tàu thuyền; đồng thời quy định cơ chế quản lý, kiểm soát các hoạt động tại cửa khẩu cảng do Bộ Công an quản lý.

Đây là điểm rất quan trọng bởi trước đây, nhiều hoạt động tại cửa khẩu cảng chịu sự điều chỉnh của nhiều văn bản khác nhau, dẫn đến nguy cơ chồng chéo hoặc thiếu thống nhất trong tổ chức thực hiện. Nghị định 289/2026/NĐ-CP góp phần chuẩn hóa quy trình quản lý, tạo cơ sở pháp lý thống nhất để các lực lượng chức năng phối hợp hiệu quả hơn.

2.Tư Duy Quản Trị Mới: Lấy Dữ Liệu Làm Nền Tảng

Nếu quan sát tổng thể cấu trúc của Nghị định, có thể nhận thấy tư duy lập pháp đã có sự thay đổi rõ rệt. Thay vì chỉ tập trung quy định về thủ tục kiểm tra theo phương thức truyền thống, Nghị định hướng tới xây dựng mô hình quản trị dựa trên dữ liệu số, chia sẻ thông tin và ứng dụng công nghệ trong toàn bộ quy trình quản lý.

Đây là xu hướng phù hợp với định hướng xây dựng Chính phủ số và chuyển đổi số quốc gia. Dữ liệu không còn chỉ là công cụ lưu trữ mà trở thành nền tảng để phân tích, đánh giá rủi ro, phát hiện sớm dấu hiệu vi phạm và nâng cao hiệu quả ra quyết định của cơ quan quản lý.

Ở góc độ pháp lý, đây cũng là bước chuyển từ phương thức quản lý chủ yếu dựa trên hồ sơ giấy sang mô hình quản lý điện tử, liên thông và minh bạch hơn.

3.Ý Nghĩa Đối Với Bảo Đảm An Ninh Quốc Gia

Cửa khẩu cảng là khu vực có vị trí chiến lược về quốc phòng, an ninh và phát triển kinh tế. Đây là nơi tập trung nhiều hoạt động vận tải quốc tế, xuất nhập khẩu hàng hóa và giao lưu quốc tế, đồng thời cũng là địa bàn tiềm ẩn nguy cơ bị lợi dụng để thực hiện các hành vi phạm tội.

Việc ban hành Nghị định 289/2026/NĐ-CP góp phần nâng cao năng lực phòng ngừa từ sớm, từ xa đối với các hành vi xâm phạm an ninh quốc gia; tăng cường khả năng phát hiện, ngăn chặn các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại, vận chuyển trái phép chất ma túy, đưa người xuất nhập cảnh trái phép và các loại tội phạm xuyên quốc gia.

Không chỉ dừng lại ở việc xử lý vi phạm, Nghị định còn hướng tới xây dựng cơ chế quản lý chủ động dựa trên phân tích rủi ro, qua đó nâng cao hiệu quả quản trị nhà nước trong điều kiện hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

4. Góc nhìn của tác giả

Dưới góc nhìn của người nghiên cứu và thực hành pháp luật, Nghị định số 289/2026/NĐ-CP không chỉ bổ sung một quy định quản lý chuyên ngành mà còn phản ánh sự đổi mới trong tư duy quản trị quốc gia. Điểm cốt lõi của văn bản không nằm ở việc tăng thêm thủ tục, mà ở việc chuẩn hóa quy trình, ứng dụng công nghệ và tăng cường phối hợp liên ngành để vừa bảo đảm an ninh, vừa tạo thuận lợi cho hoạt động thương mại và vận tải biển.

Để Nghị định phát huy hiệu quả, cần tiếp tục đầu tư hạ tầng số, hoàn thiện cơ sở dữ liệu dùng chung, đào tạo nguồn nhân lực và nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp, chủ tàu, đại lý hàng hải và các tổ chức, cá nhân có liên quan. Khi được triển khai đồng bộ, Nghị định sẽ góp phần xây dựng hệ thống cửa khẩu cảng hiện đại, an toàn, minh bạch và đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới.

1. PHÂN TÍCH NHỮNG ĐIỂM MỚI NỔI BẬT CỦA NGHỊ ĐỊNH 289/2026/NĐ-CP

Dưới góc nhìn pháp lý, có thể nhận thấy Nghị định được xây dựng theo ba trụ cột lớn: kiểm soát an ninh – cải cách thủ tục hành chính – chuyển đổi số trong quản lý nhà nước.

1. Chuẩn hóa quy trình kiểm soát tại cửa khẩu cảng

Một trong những giá trị nổi bật của Nghị định là xây dựng quy trình thống nhất đối với hoạt động kiểm soát tàu thuyền, người và phương tiện khi ra, vào cửa khẩu cảng thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công an.

Thực tiễn nhiều năm qua cho thấy hoạt động tại cửa khẩu cảng có sự tham gia của nhiều chủ thể như lực lượng Công an cửa khẩu, Hải quan, Biên phòng (ở các khu vực có thẩm quyền), Cảng vụ hàng hải, Kiểm dịch y tế, Kiểm dịch động thực vật, doanh nghiệp khai thác cảng, đại lý hàng hải và chủ tàu. Nếu quy trình phối hợp không được chuẩn hóa sẽ dễ phát sinh tình trạng chồng chéo, kéo dài thời gian xử lý hoặc bỏ sót trách nhiệm.

Nghị định 289/2026/NĐ-CP hướng đến việc xác định rõ trình tự, trách nhiệm và cơ chế phối hợp của từng chủ thể. Đây là tiền đề quan trọng để nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, đồng thời giảm thiểu các thủ tục không cần thiết cho doanh nghiệp.

2. Chuyển đổi số – điểm nhấn quan trọng nhất của Nghị định

Nếu phải lựa chọn một nội dung nổi bật nhất của Nghị định thì đó chính là việc chuyển từ phương thức quản lý hành chính truyền thống sang quản lý điện tử.

Trong nhiều năm trước đây, phần lớn hồ sơ liên quan đến tàu biển, thuyền viên và người làm việc trên tàu được xử lý bằng hồ sơ giấy. Điều này không chỉ làm tăng chi phí hành chính mà còn ảnh hưởng đến tốc độ xử lý công việc, đặc biệt đối với những cảng có lưu lượng tàu lớn.

Nghị định mới đặt nền móng cho việc hình thành quy trình quản lý điện tử thống nhất, trong đó việc tiếp nhận, kiểm tra, xử lý và lưu trữ thông tin được thực hiện thông qua hệ thống dữ liệu điện tử. Điều này phù hợp với chủ trương xây dựng Chính phủ số, nền hành chính số và cơ sở dữ liệu quốc gia dùng chung.

Dưới góc độ quản trị công, dữ liệu trở thành “tài sản quản lý” quan trọng. Thông qua việc kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu, cơ quan quản lý có thể nhận diện sớm các dấu hiệu bất thường, đánh giá rủi ro và đưa ra quyết định nhanh chóng, chính xác hơn.

3. Kiểm soát đi đôi với tạo thuận lợi cho hoạt động hàng hải

Một điểm tiến bộ của Nghị định là không đặt mục tiêu tăng cường kiểm tra theo hướng gia tăng thủ tục hành chính, mà hướng đến cân bằng giữa yêu cầu bảo đảm an ninh với việc tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Đây là quan điểm phù hợp với tinh thần cải cách thủ tục hành chính mà Chính phủ đang triển khai.

Khi doanh nghiệp thực hiện đầy đủ việc khai báo, cung cấp thông tin và tuân thủ quy định pháp luật, quá trình kiểm tra sẽ được thực hiện nhanh hơn, giảm thời gian tàu chờ làm thủ tục, giảm chi phí lưu bãi và nâng cao hiệu quả khai thác cảng.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với các doanh nghiệp logistics, xuất nhập khẩu và vận tải biển, bởi thời gian chính là một trong những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh.

4. Tăng cường quản lý trên cơ sở đánh giá rủi ro

Xu hướng quản lý hiện đại không còn dựa hoàn toàn vào việc kiểm tra đồng loạt mà chuyển dần sang phương thức quản lý theo mức độ rủi ro.

Thông qua việc khai thác dữ liệu điện tử, cơ quan quản lý có thể phân loại đối tượng cần kiểm tra kỹ, đối tượng kiểm tra thông thường hoặc áp dụng cơ chế tạo thuận lợi đối với những chủ thể có lịch sử tuân thủ tốt.

Cách tiếp cận này vừa nâng cao hiệu quả quản lý, vừa tránh gây phiền hà cho doanh nghiệp chấp hành nghiêm pháp luật.

Đây cũng là phương thức đang được nhiều quốc gia áp dụng trong lĩnh vực hải quan, xuất nhập cảnh và quản lý cảng biển.

5. Tăng cường trách nhiệm của doanh nghiệp và các chủ thể liên quan

Một điểm đáng chú ý khác là Nghị định không chỉ quy định trách nhiệm của cơ quan nhà nước mà còn đặt ra yêu cầu rất cao đối với doanh nghiệp, chủ tàu, đại lý hàng hải và các tổ chức, cá nhân hoạt động tại cửa khẩu cảng.

Các chủ thể này phải chủ động thực hiện đúng quy trình khai báo, bảo đảm tính trung thực của thông tin, phối hợp với cơ quan chức năng trong quá trình kiểm tra và chịu trách nhiệm về dữ liệu đã cung cấp.

Điều này phản ánh xu hướng chuyển từ mô hình quản lý “kiểm tra hoàn toàn” sang mô hình “đồng quản trị”, trong đó Nhà nước và doanh nghiệp cùng chia sẻ trách nhiệm để xây dựng môi trường kinh doanh an toàn, minh bạch.

6. Ý nghĩa đối với công tác phòng, chống tội phạm

Cửa khẩu cảng là địa bàn tiềm ẩn nhiều nguy cơ về buôn lậu, vận chuyển trái phép chất ma túy, mua bán người, vận chuyển hàng cấm, rửa tiền và các loại tội phạm xuyên quốc gia.

Việc chuẩn hóa quy trình quản lý, kết hợp với ứng dụng công nghệ và chia sẻ dữ liệu sẽ giúp lực lượng chức năng nâng cao khả năng phát hiện các dấu hiệu bất thường ngay từ giai đoạn đầu.

Đặc biệt, khi dữ liệu được cập nhật theo thời gian thực và có khả năng liên thông giữa các cơ quan, việc truy vết, xác minh và xử lý các hành vi vi phạm sẽ nhanh chóng, chính xác và hiệu quả hơn so với phương thức quản lý truyền thống.

Có thể khẳng định rằng Nghị định số 289/2026/NĐ-CP không đơn thuần là văn bản quy định về trình tự, thủ tục kiểm soát tại cửa khẩu cảng, mà còn phản ánh sự thay đổi trong tư duy quản lý nhà nước.

Thay vì coi hoạt động kiểm soát chỉ là một khâu trong quy trình hành chính, Nghị định đặt trọng tâm vào việc xây dựng hệ thống quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu, công nghệ và sự phối hợp liên ngành. Đây là xu hướng tất yếu trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Từ góc độ lập pháp, Nghị định góp phần cụ thể hóa chủ trương cải cách hành chính, hiện đại hóa lực lượng thực thi pháp luật và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực hàng hải, xuất nhập cảnh và bảo đảm an ninh, trật tự.

THÔNG TIN LIÊN HỆ:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, kinh tế, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc pháp lý, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.