Không ít người dân cho rằng, chỉ cần đất bị Nhà nước thu hồi thì sẽ được bố trí đất ở hoặc tái định cư. Tuy nhiên, trên thực tế, việc bồi thường khi thu hồi đất phụ thuộc vào nguồn gốc sử dụng đất, mục đích sử dụng và điều kiện cụ thể của từng trường hợp. Vậy đối với đất nông nghiệp được Nhà nước giao không thu tiền sử dụng đất, người dân có được bồi thường bằng đất ở hay không? 

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.

1. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Hộ ông Nguyễn Văn A, trú tại xã B, tỉnh C, được Nhà nước giao 03 ha đất trồng lúa không thu tiền sử dụng đất từ năm 2002 để trực tiếp sản xuất nông nghiệp. Gia đình ông sử dụng ổn định, liên tục và đã được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất theo quy định.

Năm 2026, địa phương triển khai dự án xây dựng khu công nghiệp, toàn bộ diện tích đất của gia đình ông A nằm trong phạm vi thu hồi. Sau khi nhận thông báo thu hồi đất, ông A được cơ quan có thẩm quyền thông tin sẽ được bồi thường về đất, cây trồng và hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp theo quy định.

Tuy nhiên, khi nghe một số hộ dân xung quanh cho rằng “đất bị thu hồi thì phải được cấp đất ở”, ông A cho rằng gia đình mình mất toàn bộ tư liệu sản xuất nên Nhà nước cần bố trí một lô đất ở để ổn định cuộc sống.

Ông A băn khoăn:

Đối với đất nông nghiệp được Nhà nước giao không thu tiền sử dụng đất, khi bị thu hồi thì người sử dụng đất có được bồi thường bằng đất ở hay không? Trường hợp nào mới được bố trí tái định cư hoặc giao đất ở?

2. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

Việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất được điều chỉnh chủ yếu bởi Luật Đất đai năm 2024 và Nghị định số 88/2024/NĐ-CP quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất.

Theo Điều 95 Luật Đất đai năm 2024, người sử dụng đất đủ điều kiện theo quy định khi Nhà nước thu hồi đất sẽ được bồi thường về đất.

Đối với đất nông nghiệp được Nhà nước giao không thu tiền sử dụng đất cho hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp, nếu đáp ứng điều kiện được bồi thường thì nguyên tắc ưu tiên là:

• Bồi thường bằng đất nông nghiệp có cùng mục đích sử dụng, nếu địa phương còn quỹ đất;
• Nếu không còn quỹ đất để bồi thường thì bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể do UBND cấp tỉnh quyết định tại thời điểm thu hồi.

Pháp luật không quy định việc tự động chuyển từ đất nông nghiệp sang bồi thường bằng đất ở chỉ vì người dân bị thu hồi đất.

Việc giao đất ở hoặc bố trí tái định cư chỉ đặt ra trong những trường hợp người sử dụng đất bị thu hồi đất ở hoặc đáp ứng các điều kiện về tái định cư theo quy định của pháp luật.

Ngoài khoản bồi thường về đất, người trực tiếp sản xuất nông nghiệp còn có thể được hưởng nhiều chính sách hỗ trợ như:

• Hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất;
• Hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm;
• Hỗ trợ khác theo chính sách của địa phương.

Đây là những chính sách nhằm giúp người dân có điều kiện chuyển đổi sinh kế sau khi mất đất sản xuất, chứ không phải thay thế bằng việc giao đất ở trong mọi trường hợp.

Do đó, nếu ông Nguyễn Văn A chỉ bị thu hồi đất nông nghiệp được Nhà nước giao không thu tiền sử dụng đất, thì không có căn cứ pháp lý để yêu cầu Nhà nước bồi thường bằng đất ở, trừ khi thuộc trường hợp đặc biệt được pháp luật quy định hoặc có chính sách riêng của địa phương.

3. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Đối với người nông dân, mảnh ruộng không chỉ là tài sản mà còn là nguồn sống gắn bó qua nhiều thế hệ. Vì vậy, khi nhận thông báo thu hồi đất, điều khiến họ lo lắng nhất không đơn thuần là giá trị bồi thường mà là câu hỏi: “Ngày mai mình sẽ sống bằng gì?”

Nhiều người kỳ vọng việc mất đất sẽ được “đổi” bằng một lô đất ở để có tài sản ổn định lâu dài. Tuy nhiên, kỳ vọng này phần lớn xuất phát từ việc chưa hiểu đầy đủ các quy định của pháp luật hoặc nhầm lẫn giữa chính sách bồi thường đất nông nghiệp với chính sách tái định cư khi thu hồi đất ở.

Ở góc độ quản trị xã hội, thu hồi đất không chỉ là câu chuyện giải phóng mặt bằng mà còn là bài toán chuyển đổi sinh kế. Nếu người dân chỉ nhận tiền bồi thường mà không có kế hoạch sử dụng hiệu quả, rất dễ rơi vào tình trạng hết vốn, mất nghề và giảm chất lượng cuộc sống sau vài năm.

Do đó, chính quyền địa phương cần thực hiện tốt các chính sách an sinh xã hội như tư vấn nghề nghiệp, đào tạo nghề, giới thiệu việc làm, hỗ trợ sản xuất hoặc tạo điều kiện để người dân tiếp cận các mô hình kinh tế mới. Khi người dân có sinh kế bền vững, quá trình thu hồi đất sẽ nhận được sự đồng thuận cao hơn và hạn chế phát sinh khiếu kiện.

4. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Theo Chuyên gia Nguyễn Hữu Long, khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp, người dân cần quan tâm không chỉ đến số tiền bồi thường mà còn đến toàn bộ quyền lợi hợp pháp của mình.

Thứ nhất, xác định rõ nguồn gốc và loại đất đang sử dụng, đồng thời đối chiếu với Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất để biết mình thuộc trường hợp được bồi thường, hỗ trợ hay tái định cư theo quy định của Luật Đất đai năm 2024.

Thứ hai, kiểm tra kỹ phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư do cơ quan có thẩm quyền lập; nếu phát hiện sai sót về diện tích, loại đất, giá đất hoặc chính sách hỗ trợ thì kịp thời có ý kiến hoặc khiếu nại theo trình tự pháp luật.

Thứ ba, chủ động tìm hiểu và đăng ký các chương trình đào tạo nghề, chuyển đổi việc làm hoặc hỗ trợ sản xuất do địa phương triển khai. Đây là những chính sách có ý nghĩa lâu dài, giúp ổn định cuộc sống sau khi mất tư liệu sản xuất.

Thứ tư, về phía chính quyền địa phương, cần công khai, minh bạch toàn bộ thông tin về thu hồi đất, bồi thường và các chính sách an sinh; đồng thời tăng cường đối thoại với người dân để giải đáp những hiểu lầm phổ biến như việc “thu hồi đất nông nghiệp thì đương nhiên được cấp đất ở”.

Thông điệp từ chuyên gia: “Thu hồi đất không chỉ là việc bồi thường giá trị của một thửa đất, mà còn là quá trình bảo đảm quyền lợi và tương lai của người dân sau khi mất tư liệu sản xuất. Hiểu đúng quy định pháp luật, chủ động chuẩn bị phương án chuyển đổi sinh kế và phát huy hiệu quả các chính sách an sinh xã hội sẽ giúp người dân thích ứng tốt hơn với những thay đổi, đồng thời góp phần bảo đảm sự phát triển bền vững của địa phương.”

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: Tư vấn; Luật đất đai; Bộ luật dân sự; Giải pháp.