TÌNH HUỐNG 834: MỘT CÔNG TY TỰ Ý NHẬP KHẨU PHẾ LIỆU NHỰA CHƯA QUA PHÂN LOẠI TỪ NƯỚC NGOÀI VỀ CẢNG NHƯNG BỎ HÀNG TRỐN THUẾ?

TÌNH HUỐNG 834: MỘT CÔNG TY TỰ Ý NHẬP KHẨU PHẾ LIỆU NHỰA CHƯA QUA PHÂN LOẠI TỪ NƯỚC NGOÀI VỀ CẢNG NHƯNG BỎ HÀNG TRỐN THUẾ?

Nhập khẩu phế liệu làm nguyên liệu sản xuất là hoạt động được pháp luật cho phép, nhưng phải đáp ứng điều kiện chặt chẽ về loại phế liệu, quy chuẩn môi trường và thủ tục hải quan. Không ít trường hợp doanh nghiệp đưa về cảng những container phế liệu lẫn lộn, chưa phân loại, rồi “bỏ của chạy lấy người” để né nghĩa vụ thuế và chi phí xử lý.

Bỏ hàng ở cảng có giúp doanh nghiệp thoát trách nhiệm? Hành vi này bị xử lý ra sao theo pháp luật hải quan và pháp luật hình sự? Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống thực tế dưới đây.

1. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ (THE CASE)

Công ty A do ông Nguyễn Văn A làm giám đốc nhập khẩu từ nước ngoài về cảng tại tỉnh Y nhiều container phế liệu nhựa. Hồ sơ khai báo ghi là nhựa phế liệu đã làm sạch, nhưng thực tế hàng chưa qua phân loại, lẫn rác thải sinh hoạt, túi nilon bẩn và tạp chất. Lô hàng cập cảng, chưa làm xong thủ tục thông quan, chưa nộp thuế, Công ty A đóng cửa văn phòng, ông A tắt máy, không liên lạc, bỏ hàng nằm lại bãi.

Sau nhiều tháng, ông Trần Văn B, đại diện doanh nghiệp kinh doanh cảng, thấy các container rò rỉ nước thải, bốc mùi, chiếm diện tích bãi và phát sinh chi phí lưu giữ ngày càng lớn. Ông B băn khoăn: hàng này của ai, ai chịu chi phí, có xử lý hình sự được không, và cảng phải làm gì để không bị liên đới?

2. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

Bỏ hàng ở cảng không làm mất đi trách nhiệm pháp lý. Hành vi của Công ty A và ông A có thể bị xem xét theo Luật Hải quan và Bộ luật Hình sự hiện hành.

2.1. Theo Luật Hải quan (số 54/2014/QH13, đã được sửa đổi, bổ sung)

Luật Hải quan 2014 vẫn còn hiệu lực, đã được sửa đổi bởi Luật số 90/2025/QH15 và tiếp tục được sửa đổi bởi Luật số 11/2026/QH16 (có hiệu lực từ ngày 01/3/2027). Những nội dung cốt lõi áp dụng cho tình huống gồm:

• Nghĩa vụ của người khai hải quan: khai chính xác, trung thực, đầy đủ nội dung trên tờ khai; chịu trách nhiệm về tính chính xác của nội dung đã khai; nộp thuế và các khoản thu khác theo quy định. Khai là nhựa đã làm sạch trong khi thực tế là phế liệu lẫn tạp chất là khai không đúng thực tế hàng hóa.
• Hàng hóa tồn đọng (Điều 58): hàng bị chủ hàng bỏ lại, không đến làm thủ tục hoặc không nhận trong thời hạn luật định sẽ được cơ quan hải quan thông báo tìm chủ hàng; hết hạn mà không có người nhận thì bị xử lý theo quy định. Việc “bỏ hàng” vì vậy không đồng nghĩa với việc chủ hàng hết trách nhiệm.
• Xử lý vi phạm: hành vi khai sai, trốn thuế, gian lận hải quan bị xử phạt hành chính theo nghị định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan, truy thu số thuế đã trốn và tiền chậm nộp. Chủ hàng còn phải chịu chi phí lưu giữ, tái xuất hoặc xử lý lô hàng không đủ điều kiện nhập khẩu.

Tinh thần quy định: chủ hàng chịu trách nhiệm về lô hàng đã đưa vào địa bàn hải quan, kể cả khi bỏ hàng.

2.2. Theo Bộ luật Hình sự năm 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung)

Tùy tính chất, mức độ, hành vi có thể bị xem xét ở các tội sau:

• Tội trốn thuế (Điều 200): khi hành vi khai sai, không nộp thuế đạt đến mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
• Tội đưa chất thải vào lãnh thổ Việt Nam (Điều 239): khi cố ý đưa chất thải trái pháp luật vào Việt Nam, kể cả bằng thủ đoạn khai báo là phế liệu đủ điều kiện.
• Trong một số trường hợp còn có thể xem xét thêm các tội về buôn lậu, vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới (Điều 188, Điều 189) nếu có đủ dấu hiệu.

Đáng chú ý, pháp nhân thương mại cũng phải chịu trách nhiệm hình sự đối với các tội trên (Điều 76), nên Công ty A có thể bị xử lý cùng với cá nhân ông A. Việc pháp nhân bị xử lý không loại trừ trách nhiệm của cá nhân có liên quan. Mức hình phạt cụ thể phụ thuộc khung, tình tiết của từng vụ việc.

Áp dụng vào tình huống

• Hành vi của Công ty A, ông A: khai không đúng bản chất hàng hóa, nhập phế liệu chưa qua phân loại, không nộp thuế rồi bỏ hàng, có dấu hiệu vi phạm pháp luật hải quan, thuế và môi trường; nếu đủ yếu tố cấu thành thì bị xử lý hình sự.
• Việc bỏ hàng, mất liên lạc: không phải căn cứ để xóa trách nhiệm, ngược lại có thể là tình tiết cho thấy ý thức né tránh nghĩa vụ.
• Vai trò của ông B và doanh nghiệp cảng: có quyền và trách nhiệm báo cáo, phối hợp với cơ quan hải quan để thông báo tìm chủ hàng và xử lý hàng tồn đọng, đồng thời yêu cầu chủ hàng thanh toán chi phí lưu giữ.

Kết luận pháp lý

Nhập phế liệu nhựa không đúng điều kiện rồi bỏ hàng trốn thuế là hành vi vi phạm nghiêm trọng. Doanh nghiệp vẫn phải chịu trách nhiệm hành chính, truy thu thuế, chi phí xử lý và có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự cùng người đại diện.

3. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Đằng sau những vụ bỏ hàng thường là tâm lý “thấy lợi trước mắt, nghĩ liều sẽ không bị phát hiện”: nhập hàng rẻ để kiếm lời, khi thấy rủi ro thì bỏ chạy. Đây là cách nghĩ ngắn hạn, bỏ qua hậu quả lâu dài đối với uy tín, tài sản và tự do của chính mình và cả những người lao động đang phụ thuộc vào doanh nghiệp.

Phế liệu tồn đọng lâu ngày còn là bài toán của cộng đồng: nước rỉ, mùi hôi, nguy cơ cháy nổ và ô nhiễm khu vực cảng. Vì vậy cần xem đây không chỉ là chuyện giữa doanh nghiệp với hải quan, mà là trách nhiệm xã hội của người kinh doanh.

Dưới góc độ quản trị, doanh nghiệp nhập khẩu cần có quy trình thẩm định nguồn hàng, kiểm tra điều kiện nhập khẩu trước khi đặt mua, ký hợp đồng rõ trách nhiệm với đối tác nước ngoài và tư vấn pháp lý từ đầu. Cảng và cơ quan quản lý nên phối hợp cảnh báo sớm, giám sát chặt hàng tồn đọng để xử lý kịp thời.

4. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Bước 1 – Doanh nghiệp cảng báo cáo và bảo quản hiện trạng. Ông B nên lập biên bản ghi nhận tình trạng container, chụp ảnh, ghi nhận mùi, rò rỉ; báo ngay cho Hải quan cửa khẩu và cơ quan môi trường địa phương, đồng thời có biện pháp cô lập, hạn chế ô nhiễm trong phạm vi cảng.

Bước 2 – Phối hợp thông báo tìm chủ hàng và đề nghị xử lý. Cơ quan hải quan sẽ thông báo tìm chủ hàng theo quy định về hàng tồn đọng. Cảng cần cung cấp đầy đủ hồ sơ, chứng từ, thời gian lưu giữ và chi phí phát sinh để làm căn cứ yêu cầu chủ hàng hoàn trả hoặc xử lý khoản chi phí khi hàng được xử lý.

Bước 3 – Chủ hàng khắc phục, cơ quan có thẩm quyền xử lý. Nếu Công ty A xuất hiện, cần khai báo lại trung thực, nộp thuế, chịu chi phí tái xuất hoặc xử lý, chấp hành xử phạt. Trường hợp có dấu hiệu tội phạm, cơ quan hải quan chuyển hồ sơ cho cơ quan điều tra để xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân và cá nhân có liên quan.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.