Tình huống 752 :” TRANH CHẤP TIỀN CÔNG TRONG LIÊN KẾT TRỒNG SẮN: NGƯỜI DÂN TỰ Ý BÁN NÔNG SẢN ĐÃ NHẬN ĐẦU TƯ, CÓ THỂ BỊ XỬ LÝ HÌNH SỰ?”

TRANH CHẤP TIỀN CÔNG TRONG LIÊN KẾT TRỒNG SẮN: NGƯỜI DÂN TỰ Ý BÁN NÔNG SẢN ĐÃ NHẬN ĐẦU TƯ, CÓ THỂ BỊ XỬ LÝ HÌNH SỰ?

Hướng dẫn thực thi pháp luật trong liên kết sản xuất nông nghiệp

Trong mô hình liên kết sản xuất nông nghiệp, doanh nghiệp thường ứng trước vốn, giống, phân bón hoặc các khoản chi phí đầu vào để hỗ trợ nông dân trồng sắn nguyên liệu. Đổi lại, các bên thỏa thuận về việc chăm sóc cây trồng, thu hoạch và tiêu thụ sản phẩm theo hợp đồng. Tuy nhiên, khi phát sinh mâu thuẫn về tiền công, chi phí đầu tư hoặc giá thu mua, việc một số hộ dân tự ý thu hoạch và bán sắn cho thương lái bên ngoài có thể dẫn đến tranh chấp kinh tế, thậm chí phát sinh trách nhiệm pháp lý nếu có đủ căn cứ.

Mâu thuẫn tiền công và nguy cơ đứt gãy chuỗi liên kết

Giả sử doanh nghiệp A ký hợp đồng liên kết với một nhóm hộ nông dân để trồng sắn nguyên liệu. Trong quá trình sản xuất, doanh nghiệp ứng trước tiền đầu tư, cung cấp giống và vật tư theo thỏa thuận. Đến kỳ thu hoạch, hai bên xảy ra bất đồng về tiền công chăm sóc, chi phí thu hoạch hoặc khoản thanh toán còn phải trả.

Cho rằng quyền lợi của mình chưa được giải quyết thỏa đáng, một số hộ dân tự ý nhổ sắn và bán cho thương lái khác, không thực hiện nghĩa vụ giao sản phẩm như đã cam kết. Hành vi này khiến doanh nghiệp có nguy cơ mất nguồn nguyên liệu, không thu hồi được vốn đầu tư và phải chịu thiệt hại trong kế hoạch sản xuất, kinh doanh.

Vấn đề pháp lý cần làm rõ là: số sắn bị thu hoạch thuộc quyền sở hữu của ai, hợp đồng quy định thế nào và người thực hiện hành vi có biết rõ mình đang xâm phạm tài sản của người khác hay không? Không thể chỉ căn cứ vào việc nông dân bán sắn cho người ngoài để mặc nhiên kết luận có hành vi trộm cắp tài sản.

Khi nào có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Theo Điều 173 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung, hành vi trộm cắp tài sản có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm và điều kiện luật định.

Trong tình huống nêu trên, cơ quan có thẩm quyền cần xác minh nguồn gốc tài sản, nội dung hợp đồng, quyền sở hữu đối với cây sắn, giá trị tài sản bị chiếm đoạt, phương thức thu hoạch và tiêu thụ, cũng như ý thức chủ quan của người thực hiện hành vi.

Nếu sắn thuộc quyền sở hữu hoặc quản lý hợp pháp của doanh nghiệp và người thực hiện có hành vi lén lút chiếm đoạt tài sản đó, thì có thể xem xét dấu hiệu của tội trộm cắp tài sản khi các yếu tố pháp lý tương ứng được chứng minh.

Ngược lại, nếu cây sắn thuộc quyền sở hữu của hộ nông dân nhưng việc bán ra ngoài vi phạm nghĩa vụ giao hàng theo hợp đồng, vụ việc có thể chủ yếu là tranh chấp dân sự hoặc thương mại. Trường hợp doanh nghiệp đã giao tiền, tài sản hoặc vật tư để đầu tư, cần xem xét cụ thể thỏa thuận về quyền sở hữu, nghĩa vụ hoàn trả và trách nhiệm khi vi phạm hợp đồng. Không phải mọi hành vi vi phạm cam kết đều là tội phạm hình sự.

Do đó, việc định giá tài sản, thu thập chứng cứ và xác định đúng bản chất quan hệ giữa các bên có ý nghĩa quan trọng để tránh hình sự hóa tranh chấp hợp đồng.

Doanh nghiệp và nông dân cần làm gì để bảo vệ quyền lợi hợp pháp?

Đối với doanh nghiệp, ngay từ đầu cần xây dựng hợp đồng liên kết rõ ràng, trong đó quy định cụ thể số tiền ứng trước, mục đích sử dụng vốn, quyền sở hữu đối với cây trồng và sản phẩm thu hoạch, giá thu mua, tiền công, thời hạn thanh toán, nghĩa vụ giao hàng và phương thức giải quyết tranh chấp.

Khi phát sinh mâu thuẫn, doanh nghiệp cần lưu giữ hợp đồng, chứng từ chuyển tiền, phiếu giao nhận vật tư, nhật ký sản xuất, tài liệu xác định diện tích trồng, sản lượng dự kiến, hình ảnh hoặc video ghi nhận việc thu hoạch và các chứng cứ về hoạt động tiêu thụ nông sản. Đồng thời, cần lập bảng kê thiệt hại có căn cứ, tránh tự ý khấu trừ tiền công hoặc sử dụng biện pháp gây sức ép trái pháp luật.

Về phía nông dân, nếu cho rằng doanh nghiệp chậm thanh toán hoặc tính toán tiền công không đúng thỏa thuận, cần yêu cầu đối chiếu công nợ, lập biên bản xác nhận khối lượng công việc và gửi yêu cầu thanh toán bằng văn bản. Người dân không nên tự ý xử lý tài sản đang có tranh chấp khi chưa xác định rõ quyền sở hữu và nghĩa vụ theo hợp đồng.

Quy trình phối hợp với công an cấp xã khi có dấu hiệu vi phạm

Khi phát hiện sắn bị nhổ và bán trái thỏa thuận, doanh nghiệp cần bảo vệ hiện trường trong khả năng cho phép, ghi nhận thông tin về thời gian, địa điểm, người liên quan, phương tiện vận chuyển, khối lượng và giá trị tài sản; đồng thời lưu giữ chứng từ và dữ liệu điện tử có liên quan.

Nếu có căn cứ cho rằng xảy ra hành vi chiếm đoạt tài sản, doanh nghiệp có thể gửi đơn trình báo hoặc tố giác kèm tài liệu chứng minh đến cơ quan công an có thẩm quyền. Công an cấp xã tiếp nhận, xử lý ban đầu hoặc chuyển nguồn tin theo thẩm quyền và quy định tố tụng hình sự hiện hành. Việc xác minh, định giá tài sản và quyết định khởi tố hay không khởi tố phải do cơ quan có thẩm quyền thực hiện trên cơ sở chứng cứ và quy định pháp luật.

Các bên cần tránh tự ý bắt giữ người, đe dọa, cưỡng ép giao nộp tài sản hoặc đăng tải thông tin quy kết cá nhân khi chưa có kết luận của cơ quan có thẩm quyền.

Chủ động quản trị rủi ro để phát triển liên kết bền vững

Tình huống trên cho thấy, một chuỗi liên kết nông nghiệp chỉ có thể phát triển bền vững khi quyền lợi và nghĩa vụ của doanh nghiệp, người lao động và hộ nông dân được xác lập minh bạch. Doanh nghiệp cần quản trị rủi ro nhân sự tại vùng trồng, thường xuyên đối thoại với hộ liên kết, kiểm tra công nợ và giải quyết kịp thời khiếu nại về tiền công. Người dân cũng cần tôn trọng hợp đồng, chủ động thương lượng và sử dụng cơ chế pháp lý để bảo vệ quyền lợi của mình.

Thông điệp pháp luật: Mâu thuẫn tiền công cần được giải quyết bằng đối thoại, hợp đồng và pháp luật. Việc xác định có hành vi chiếm đoạt tài sản hay không phải dựa trên chứng cứ cụ thể, không chỉ dựa vào sự bất đồng giữa doanh nghiệp và nông dân.

Thông tin pháp lý tham khảo: Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017; Bộ luật Dân sự năm 2015; Luật Thương mại năm 2005 và các quy định pháp luật có liên quan.