TÌNH HUỐNG 767: NGƯỜI DÂN TỰ Ý SỬ DỤNG HÓA CHẤT CẤM PHUN TRỪ CỎ TRÊN DIỆN TÍCH ĐẤT LÂM NGHIỆP ĐẦU NGUỒN LÀM NHIỄM ĐỘC NGHIÊM TRỌNG DÒNG SUỐI CẤP NƯỚC SINH HOẠT CHO BẢN DƯỚI?

 

Ở vùng cao, dòng suối đầu nguồn vừa là mạch nước sinh hoạt vừa là nguồn sống của cả bản làng. Chỉ một bình thuốc trừ cỏ phun vội trên nương rừng trước cơn mưa cũng có thể theo nước chảy xuống, đầu độc dòng suối và đặt sức khỏe hàng trăm người ở hạ nguồn vào nguy hiểm.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống thực tế dưới đây để tìm giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.

1: Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Tháng 8/2026, hộ ông S tại thôn A, xã X (vùng cao, tỉnh Y) đang sử dụng khoảng 3 ha đất lâm nghiệp nằm ở đầu nguồn một dòng suối để chuẩn bị trồng rừng keo. Để dọn sạch cỏ dại nhanh và đỡ tốn công, ông S mua một loại thuốc trừ cỏ không rõ nguồn gốc, được người bán giới thiệu là “diệt cỏ cực mạnh”, rồi pha đặc hơn khuyến cáo và phun khắp khu đất, kể cả sát mép suối. Hôm sau trời mưa lớn, nước cuốn thuốc xuống suối.

Dòng suối này cấp nước sinh hoạt cho khoảng 120 hộ dân ở bản dưới. Sau hai ngày, cá trong suối chết nổi trắng, nước có mùi hắc. Một số người dân, trong đó có trẻ nhỏ và người già, đau bụng, nôn mửa, nổi ban và được đưa đến trạm y tế. Chính quyền xã yêu cầu ngừng sử dụng nước suối. Qua kiểm tra, nhãn thuốc ông S sử dụng ghi tên hoạt chất thuộc nhóm đã bị cấm. Ông S nói: “Tôi chỉ phun cỏ trên đất nhà tôi, đâu có bỏ thuốc xuống suối”. Dân bản dưới bức xúc, đòi xử lý nghiêm.

Câu hỏi đặt ra: Ông S bị xử lý như thế nào? Lập biên bản, xử phạt và buộc khắc phục ô nhiễm ra sao? Khi nào hành vi này bị xem xét trách nhiệm hình sự?

2: Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Xét về mặt pháp luật, lập luận “chỉ phun trên đất của tôi” của ông S chưa thể được chấp nhận. Người sử dụng đất không chỉ có quyền mà còn có nghĩa vụ không gây ô nhiễm và không làm tổn hại đến lợi ích của người xung quanh. Việc xử lý dựa trên các căn cứ sau:

Quy định về thuốc bảo vệ thực vật và hóa chất bị cấm

Theo Luật Bảo vệ và kiểm dịch thực vật 2013 và các văn bản hướng dẫn, việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật thuộc danh mục cấm là hành vi bị nghiêm cấm; thuốc được phép sử dụng phải nằm trong danh mục do cơ quan quản lý nhà nước ban hành và dùng đúng hướng dẫn trên nhãn. Một số thuốc trừ cỏ chứa hoạt chất như paraquat, chẳng hạn, đã bị cấm sử dụng tại Việt Nam; cần đối chiếu danh mục hiện hành để xác định chính xác từng loại thuốc.

Quy định của Luật Lâm nghiệp và Luật Bảo vệ môi trường

Luật Lâm nghiệp số 16/2017/QH14 quy định trách nhiệm bảo vệ rừng, bảo vệ môi trường rừng và nguồn nước, trong đó khu vực đầu nguồn có vai trò điều tiết nước, giữ đất. Chủ rừng, người sử dụng đất lâm nghiệp phải thực hiện hoạt động sản xuất lâm nghiệp theo quy định, không làm suy giảm chức năng phòng hộ và không gây ô nhiễm. Luật Bảo vệ môi trường 2020 nghiêm cấm các hành vi gây ô nhiễm môi trường, đưa chất độc hại vào môi trường đất, nước; Luật Tài nguyên nước 2023 cũng quy định bảo vệ nguồn nước sinh hoạt. Người gây ô nhiễm có trách nhiệm khắc phục hậu quả và bồi thường thiệt hại.

Xử phạt vi phạm hành chính và biện pháp khắc phục hậu quả

Hành vi sử dụng thuốc bảo vệ thực vật cấm, sử dụng không đúng quy định và gây ô nhiễm môi trường có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo các nghị định của Chính phủ trong lĩnh vực bảo vệ và kiểm dịch thực vật, bảo vệ môi trường và lâm nghiệp. Theo Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012, ngoài phạt tiền, người vi phạm có thể bị áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả (Điều 28), như buộc khắc phục tình trạng ô nhiễm môi trường, buộc tiêu hủy hoặc thu hồi thuốc bị cấm, buộc thực hiện các biện pháp tiêu độc, khử trùng. Khi phát hiện vi phạm, người có thẩm quyền phải lập biên bản vi phạm hành chính theo Điều 58 Luật này.

Trách nhiệm hình sự khi có dấu hiệu tội phạm

Điều 235 Bộ luật Hình sự 2015 quy định tội gây ô nhiễm môi trường. Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 2025, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025, đã nâng mức phạt tù tối thiểu tại khoản 1 lên 02 năm và quy định chi tiết các định lượng về khối lượng chất thải nguy hại, thể tích nước thải, thông số môi trường vượt quy chuẩn để làm căn cứ xử lý. Vì vậy, để xem xét tội này, cơ quan chức năng phải có kết quả quan trắc, phân tích mẫu nước, mẫu đất cho thấy mức độ, khối lượng chất độc hại đủ dấu hiệu theo luật định. Nếu hành vi gây tổn hại sức khỏe cho người khác, tùy lỗi và tỷ lệ tổn thương cơ thể được giám định, có thể xem xét trách nhiệm về tội vô ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác (Điều 138) hoặc tội cố ý (Điều 134) nếu đủ yếu tố. Trường hợp vụ việc có dấu hiệu tội phạm, hồ sơ xử phạt hành chính phải được chuyển cho cơ quan điều tra theo Điều 62 Luật Xử lý vi phạm hành chính.

Trách nhiệm dân sự

Theo Bộ luật Dân sự 2015, người làm ô nhiễm môi trường gây thiệt hại phải bồi thường (Điều 602), cùng với các quy định về bồi thường thiệt hại do sức khỏe bị xâm phạm (Điều 590) và nguyên tắc bồi thường (Điều 584). Thiệt hại có thể gồm chi phí khám, chữa bệnh, thu nhập bị mất, chi phí cung cấp nước sạch thay thế, chi phí khắc phục ô nhiễm, giá trị thủy sản và vật nuôi bị chết.

Áp dụng vào tình huống:

• Về hành vi: ông S sử dụng loại thuốc có hoạt chất bị cấm, pha không đúng hướng dẫn và phun sát suối trước cơn mưa lớn, tức là chủ quan, thiếu thận trọng.
• Về lỗi: có thể là vô ý vì cẩu thả, nhưng nếu ông S biết đó là thuốc cấm hoặc biết suối cấp nước sinh hoạt mà vẫn phun thì mức độ lỗi nặng hơn; điều này do cơ quan có thẩm quyền xác định.
• Về hậu quả: phải xác định bằng kết quả quan trắc nước, phân tích mẫu, giám định tình trạng sức khỏe và thống kê thiệt hại; chưa thể kết luận khi chưa có số liệu.

Kết luận pháp lý: ông S chắc chắn đối mặt với trách nhiệm hành chính và dân sự; nếu kết quả quan trắc và giám định cho thấy đủ dấu hiệu theo Điều 235 hoặc các điều về xâm phạm sức khỏe, ông còn có nguy cơ bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Việc có khởi tố hay không do cơ quan điều tra, viện kiểm sát và tòa án quyết định. Dù kết quả ra sao, ông S vẫn phải khắc phục ô nhiễm và bồi thường thiệt hại.

3: Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn” (The Human & Management)

Về khía cạnh tâm lý & giáo dục (Đạo đức ứng xử)

Với người dân bản dưới, nỗi sợ lớn nhất là cho con cháu uống nước mà không biết có độc hay không. Sự bất an cùng cảm giác bị coi thường khiến họ dễ bức xúc, thậm chí muốn tự mình “đến nhà người phun thuốc” để đòi công bằng. Về phía ông S, đó là một người dân lam lũ, nhiều khả năng chỉ nghĩ đến chuyện làm nhanh, tiết kiệm công, và thật sự chưa hình dung được hậu quả. Nỗi sợ bị xử lý khiến nhiều người giấu giếm, không khai thật loại thuốc đã dùng, làm chậm việc điều trị và xử lý nguồn nước.

Giáo dục an toàn hóa chất lâm sinh cần đến tận thôn bản bằng ngôn ngữ giản dị: đọc kỹ nhãn, chỉ mua thuốc ở cửa hàng có giấy phép, không pha đặc hơn hướng dẫn, không phun khi trời sắp mưa hoặc gần suối, giếng, không rửa bình phun và vứt bao bì xuống nguồn nước. Người gây hại biết nhận lỗi, thông báo thật sớm để cứu người, và cộng đồng biết bình tĩnh đi đúng đường pháp luật, là cách giữ được tình làng nghĩa xóm.

Về khía cạnh Quản trị rủi ro

Đối với thôn, bản và chính quyền cơ sở, nên đưa quy định bảo vệ nguồn nước vào hương ước, quy ước; khoanh vùng bảo vệ khu vực lấy nước sinh hoạt, đặt biển cảnh báo; phân công người tuần tra đầu nguồn; xây dựng quy trình khẩn cấp khi nguồn nước bị ô nhiễm (thông báo bằng loa, cấp nước thay thế, báo y tế). Với hộ nhận đất, nhận khoán hoặc trồng rừng, hợp đồng và cam kết nên có điều khoản rõ về sử dụng hóa chất, vùng đệm quanh suối, và trách nhiệm bồi thường nếu vi phạm.

4: Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để xử lý thấu tình đạt lý, bảo đảm quyền lợi của cả hai bên, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đưa ra phương án 3 bước như sau:

Bước 1 – Khẩn cấp bảo vệ sức khỏe và bảo toàn hiện trường: Chính quyền xã thông báo ngừng sử dụng nước suối, cung cấp nước sạch tạm thời, tổ chức khám sức khỏe cho người dân có triệu chứng. Ông S cần khai thật loại thuốc, liều lượng, vị trí và thời điểm phun, giao nộp thuốc còn dư và bao bì. Đồng thời bảo vệ hiện trường, chụp ảnh, ghi nhận vị trí phun, hướng nước chảy.

Bước 2 – Lập biên bản, lấy mẫu, quan trắc và xử lý hành chính: Người có thẩm quyền (kiểm lâm, cơ quan bảo vệ thực vật, cơ quan môi trường, công an xã phối hợp) lập biên bản vi phạm hành chính, lấy mẫu nước, mẫu đất, mẫu thuốc tại khu vực phun, đầu nguồn và vị trí lấy nước, gửi tổ chức quan trắc, phân tích đủ điều kiện; có biên bản lấy mẫu, niêm phong, chuỗi lưu giữ mẫu rõ ràng. Căn cứ kết quả, ra quyết định xử phạt tiền và buộc khắc phục hậu quả: tiêu độc, khử trùng, xử lý ô nhiễm đoạn suối, thu hồi và tiêu hủy thuốc cấm. Nếu có dấu hiệu tội phạm, chuyển hồ sơ cho cơ quan điều tra.

Bước 3 – Hòa giải nhân văn, bồi thường và phục hồi:Nhờ trưởng thôn, người có uy tín làm cầu nối để ông S gặp đại diện bản dưới, xin lỗi và thỏa thuận bồi thường (chi phí y tế, nước sinh hoạt, thiệt hại thủy sản). Thỏa thuận cần lập thành văn bản, nhưng không thay thế cho việc xử lý của cơ quan có thẩm quyền khi có dấu hiệu vi phạm pháp luật nghiêm trọng. Sau đó, tổ chức tập huấn an toàn hóa chất lâm sinh cho hộ nhận đất, xây dựng quy ước bảo vệ nguồn nước và theo dõi chất lượng nước định kỳ.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: hóa chất cấm, thuốc trừ cỏ, đất lâm nghiệp đầu nguồn, ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt, Điều 235 Bộ luật Hình sự, Luật Lâm nghiệp, Luật Bảo vệ môi trường, xử phạt vi phạm hành chính, buộc tiêu độc khử trùng, an toàn hóa chất lâm sinh.