TÌNH HUỐNG SỐ 581: TRANH CHẤP ĐẤT RỪNG GIAO KHOÁN GIỮA HỘ GIA ĐÌNH VÀ BAN QUẢN LÝ RỪNG PHÒNG HỘ DO SAI LỆCH MỐC TỌA ĐỘ 3HA THÌ XỬ LÝ THẾ NÀO?

Tranh chấp giữa hộ nhận khoán và Ban quản lý rừng phòng hộ do sự lệch nhau giữa hồ sơ bản đồ và ranh giới thực địa là bài toán phức tạp kéo dài tại nhiều địa phương. Sự nhập nhằng về mốc ranh giới, kết hợp với thói quen lấn chiếm hạ tầng chung và tâm lý tư lợi, thường biến những khoảng trống quản lý thành các cuộc xung đột pháp lý gay gắt.

Cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích toàn diện tình huống dưới đây để tìm ra lối thoát cho cả hai phía dưới góc nhìn pháp lý, tâm lý và quản trị.

1. Tóm tắt tình huống thực tế

Năm 2012, hộ gia đình ông Nguyễn Văn A (trú tại xã B, huyện C, tỉnh D) ký hợp đồng nhận khoán bảo vệ và phát triển 15ha đất rừng phòng hộ với Ban quản lý (BQL) Rừng phòng hộ huyện C. Trên bản đồ giao khoán lâm nghiệp kèm theo hợp đồng, diện tích được khoanh vẽ rõ ràng là 15ha theo các mốc tọa độ định sẵn.

Tuy nhiên, trong quá trình canh tác và bảo vệ suốt hơn 10 năm, gia đình ông A đã dựa vào đường ranh giới tự nhiên (con đường dân sinh và khe nước thực địa) để rào chắn, trồng thêm keo, tràm và cây ăn quả. Năm 2026, khi BQL Rừng phòng hộ phối hợp với cơ quan đo đạc tiến hành rà soát, cắm mốc ranh giới hiện đại bằng công nghệ vệ tinh, phát hiện diện tích hộ ông A đang quản lý thực tế lên tới 18ha. Đoạn chênh lệch 3ha nằm đè lên hành lang bảo vệ đường giao thông lâm nghiệp và phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của rừng phòng hộ.

BQL Rừng phòng hộ lập biên bản yêu cầu ông A bàn giao lại 3ha đất chênh lệch và chặt bỏ cây trồng trái phép. Ông A không đồng ý với lý do:

 Mốc tọa độ trên bản đồ năm 2012 không được cắm mốc sống trên thực địa tại thời điểm bàn giao.

 Gia đình ông đã bỏ công sức, tiền của tôn tạo, bảo vệ và canh tác liên tục, công khai suốt từ năm 2012 đến nay không ai tranh chấp.

 Ông A cho rằng BQL đã đo đạc sai và kiên quyết giữ lại 3ha đất rừng nêu trên.

2. Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Để xác định bản chất của tranh chấp này, cần làm rõ hiệu lực của hợp đồng giao khoán, cơ sở xác định ranh giới đất đai và chế tài xử lý theo quy định của pháp luật hiện hành.

Bán chất pháp lý của đất rừng giao khoán và ranh giới sử dụng đất

Căn cứ quy định của Luật Đất đai năm 2024 và Luật Lâm nghiệp năm 2017, đất rừng phòng hộ thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước thống nhất quản lý. BQL Rừng phòng hộ là chủ rừng được Nhà nước giao đất không thu tiền sử dụng đất, có thẩm quyền giao khoán bảo vệ rừng cho hộ gia đình, cá nhân theo quy định.

Hộ gia đình nhận khoán chỉ có quyền quản lý, bảo vệ và hưởng lợi từ sản phẩm lâm nghiệp theo thỏa thuận trong hợp đồng khoán, không có quyền sử dụng đất hợp pháp như người được Nhà nước giao đất hay cho thuê đất.

Khoản 1 Điều 173 Luật Đất đai năm 2024 quy định về nguyên tắc sử dụng đất:

“1. Đúng quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và đúng mục đích sử dụng đất; đúng ranh giới thửa đất, đúng quy định về sử dụng độ sâu trong lòng đất và chiều cao trên không, bảo vệ các công trình công cộng trong lòng đất và tuân thủ các quy định khác của pháp luật có liên quan.”

Trường hợp bản đồ và thực địa lệch nhau, cơ quan có thẩm quyền phải căn cứ vào hồ sơ giao khoán gốc, bản đồ địa chính lâm nghiệp và quy hoạch rừng phòng hộ đã được phê duyệt để xác định ranh giới pháp lý. Việc hộ ông A tự ý mở rộng phạm vi canh tác vượt quá 15ha ghi trên hợp đồng (dù do vô tình hay cố ý) đều cấu thành hành vi lấn, chiếm đất rừng.

Chế tài đối với hành vi chiếm dụng hành lang giao thông và đất rừng phòng hộ

Nếu diện tích 3ha chênh lệch vi phạm vào hành lang an toàn giao thông đường lâm nghiệp hoặc phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của rừng phòng hộ, hành vi này bị xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật.

Đối với phần diện tích lấn chiếm hành lang đường giao thông công cộng, hộ gia đình còn đối mặt với chế tài xử phạt vi phạm hành chính. Theo quy định tại Nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ và đường sắt, hành vi tự ý sử dụng hành lang an toàn đường bộ để trồng cây, dựng hàng rào làm cản trở tầm nhìn hoặc gây hư hỏng hạ tầng sẽ bị Thanh tra giao thông hoặc chính quyền địa phương lập biên bản, phạt tiền và buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Tâm lý tư lợi và thói quen chiếm dụng hạ tầng chung

Tranh chấp phát sinh không chỉ do sai sót kỹ thuật đo đạc năm 2012 mà còn đến từ tâm lý tư lợi tích lũy. Ban đầu, khi nhận khoán, người dân thường lấy các điểm mốc tự nhiên (khe nước, lối đi) làm ranh giới ước lệ. Trong quá trình sinh sống, nhận thấy sự buông lỏng quản lý của BQL, tâm lý “lấn được đến đâu hay đến đó” hoặc “đất bỏ trống không ai làm thì mình làm” dần hình thành.

Khi hạ tầng chung (đường giao thông lâm nghiệp) bị biến thành tài sản riêng, người dân tự cho mình quyền sở hữu do đã bỏ “công sức tôn tạo”. Đây là lệch lạc trong nhận thức về tài sản công cộng và tài sản cá nhân.

Bài học Quản trị rủi ro tài sản cá nhân và tổ chức

 Về phía Ban quản lý: Việc bàn giao đất trên giấy mà không cắm mốc tọa độ sống tại thực địa vào năm 2012 là lỗ hổng nghiêm trọng trong quản trị tài sản nhà nước. Sự thiếu sâu sát này tạo ra khoảng trống pháp lý để tranh chấp bùng phát 14 năm sau.

 Về phía hộ gia đình: Ông A đã phạm sai lầm lớn trong quản trị rủi ro tài sản cá nhân. Việc đầu tư nguồn lực (tiền bạc, cây giống, nhân công) trên diện tích đất không rõ ràng về pháp lý là hành động mạo hiểm. Khi bị thu hồi, toàn bộ chi phí đầu tư trên 3ha lấn chiếm có nguy cơ “mất trắng” mà không được bồi thường.

Giáo dục ý thức bảo vệ cảnh quan nông thôn xanh – sạch – đẹp

Rừng phòng hộ và hạ tầng giao thông lâm nghiệp không chỉ có giá trị kinh tế mà còn đóng vai trò cốt lõi trong việc bảo vệ hệ sinh thái, chống sạt lở và giữ gìn cảnh quan nông thôn. Việc tự ý phát quang, trồng cây công nghiệp ngắn ngày vào khu vực bảo vệ nghiêm ngặt làm suy giảm chức năng phòng hộ của rừng. Giáo dục cộng đồng cần giúp người dân hiểu rằng: Bảo vệ ranh giới rừng công chính là bảo vệ môi trường sống bền vững của chính gia đình mình.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để giải quyết thấu đáo vụ việc, vừa đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật, vừa duy trì sự ổn định an ninh trật tự địa phương, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất quy trình xử lý 3 bước:

Bước 1: Phối hợp đo đạc đối soát và công khai dữ liệu mốc giới

BQL Rừng phòng hộ cần phối hợp với UBND xã B và Chi nhánh Văn phòng Đăng ký đất đai tổ chức buổi đo đạc công khai tại thực địa với sự tham gia trực tiếp của gia đình ông A và người làm chứng.

 Sử dụng máy định vị GPS/RTK để chồng ghép bản đồ giao khoán năm 2012 và bản đồ quy hoạch lâm nghiệp hiện hành.

 Xác định rõ vị trí 3ha chênh lệch thuộc phân khu nào (hành lang giao thông, rừng phòng hộ hay đất canh tác).

 Lập biên bản xác nhận sai lệch ranh giới dựa trên cơ sở khoa học để ông A nhận thức rõ ràng về mặt pháp lý.

Bước 2: Đối thoại nhân văn và phương án xử lý tài sản trên đất

Sau khi làm rõ ranh giới, BQL và chính quyền địa phương cần tổ chức đối thoại trực tiếp trên tinh thần hòa giải:

 Phân định rõ ràng: Yêu cầu hộ ông A trả lại phần diện tích 3ha lấn chiếm để phục hồi chức năng rừng phòng hộ và hành lang an toàn giao thông.

 Hỗ trợ tháo gỡ (Giải pháp nhân văn): Đối với cây trồng nông/lâm nghiệp ông A đã đầu tư trên 3ha:

 Nếu là cây ngắn ngày hoặc cây sắp đến kỳ thu hoạch, BQL có thể tạo điều kiện gia hạn một khoảng thời gian hợp lý (ví dụ: 3 – 6 tháng) để hộ gia đình thu hoạch, giảm thiểu thiệt hại tài chính.

 Nếu là khu vực bắt buộc phải khôi phục rừng phòng hộ ngay, xem xét chính sách hỗ trợ chi phí công lao động bảo vệ, chăm sóc mà gia đình đã bỏ ra theo quy định hỗ trợ bảo vệ rừng của địa phương (nếu có).

 Xem xét giao khoán bổ sung (nếu phù hợp quy hoạch): Nếu phần diện tích 3ha không thuộc hành lang an toàn giao thông hay phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, BQL có thể trình cấp có thẩm quyền điều chỉnh quy hoạch để ký phụ lục hợp đồng giao khoán bổ sung cho ông A theo đúng định mức.

Bước 3: Củng cố pháp lý và cưỡng chế thu hồi (Nếu hòa giải bất thành)

Nếu ông A vẫn cố tình không chấp hành, cố tình chiếm dụng hành lang giao thông công cộng và đất rừng:

 Lập biên bản vi phạm hành chính: UBND xã hoặc Thanh tra giao thông (nếu vi phạm hành lang đường) tiến hành lập biên bản vi phạm hành chính về hành vi lấn, chiếm đất rừng và vi phạm công trình giao thông.

 Ban hành quyết định xử phạt & buộc khôi phục tình trạng ban đầu: Ra quyết định cưỡng chế di dời tài sản, cây trồng trên diện tích 3ha lấn chiếm.

 Chấm dứt hợp đồng giao khoán: BQL Rừng phòng hộ có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng giao khoán 15ha ban đầu do hộ nhận khoán vi phạm nghiêm trọng cam kết bảo vệ ranh giới rừng.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

Hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.