1. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Tại xã M, tỉnh N, Hợp tác xã nuôi tôm P đang quản lý khu nuôi tôm thẻ chân trắng tập trung với diện tích khoảng 18 ha. Do muốn giảm chi phí đầu tư, Hợp tác xã không xây dựng đầy đủ ao lắng, ao xử lý nước thải và khu chứa bùn đáy ao theo yêu cầu kỹ thuật.

Trong một vụ nuôi, nhiều ao xuất hiện hiện tượng tôm chết bất thường, sau đó được xác định có dấu hiệu nhiễm bệnh đốm trắng. Thay vì khoanh vùng, cách ly và xử lý nước thải, Hợp tác xã đã bơm trực tiếp nước ao và bùn đáy ra kênh tiêu chung của xã vào ban đêm.

Chỉ sau một thời gian ngắn, nhiều hộ nuôi tôm liền kề xuất hiện tôm chết hàng loạt. Nguồn nước cấp chung của vùng nuôi có dấu hiệu bị ô nhiễm, nguy cơ phát tán mầm bệnh trên diện rộng. Hàng chục hộ dân yêu cầu chính quyền đình chỉ hoạt động của Hợp tác xã, lấy mẫu xác định nguồn lây, xử phạt và buộc bồi thường thiệt hại.

Vấn đề đặt ra là: Hợp tác xã có thể bị đình chỉ hoạt động hay không? Cơ quan nào có thẩm quyền lập hồ sơ, xử phạt? Việc chứng minh nước thải của Hợp tác xã là nguồn làm lây lan bệnh đốm trắng được thực hiện như thế nào?

2. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

2.1. Nhận diện và xác định căn cứ cho hành vi vi phạm

Đây không đơn thuần là trường hợp “xả nước bẩn” thông thường mà có thể đồng thời phát sinh vi phạm về bảo vệ môi trường, phòng chống dịch bệnh thủy sản và quản lý hoạt động nuôi trồng thủy sản.

Tại Chương III Luật Thủy sản 2017 đặt ra trách nhiệm cho tổ chức, cá nhân nuôi trồng thủy sản phải thực hiện các biện pháp phòng, chống dịch bệnh; khi dịch bệnh phát sinh phải kịp thời xử lý và thông báo cho cơ quan có thẩm quyền. Cơ sở nuôi cũng phải thực hiện các yêu cầu về môi trường và xử lý chất thải theo quy định.

Đặc biệt, việc đưa nước và bùn từ ao có thủy sản mắc bệnh ra hệ thống nước chung mà không kiểm soát có thể biến một ổ dịch cục bộ thành nguồn phát tán mầm bệnh cho cả vùng nuôi. Vì vậy, cần phân biệt hai vấn đề:

• Hành vi xả nước thải, bùn thải chưa được xử lý → xem xét trách nhiệm về bảo vệ môi trường;
• Hành vi làm phát tán nguồn bệnh thủy sản → xem xét trách nhiệm theo quy định về phòng, chống dịch bệnh động vật thủy sản.

Không nên chỉ xử lý vụ việc dưới góc độ “xả thải gây ô nhiễm”, bởi yếu tố dịch bệnh có thể làm thay đổi đáng kể tính chất và hậu quả của vụ việc.

Một số căn cứ liên quan đến tình huống: Luật Thuỷ sản 2017 quy định về nguyên tắc bảo vệ môi trường trong hoạt động thuỷ sản và trách nhiệm phòng, chống dịch bệnh thuỷ sản. Bên cạnh đó Nghị định 26/2019/NĐ-CP cũng quy định chi tiết liên quan đến quản lý nuôi trồng thuỷ sản, vùng nuôi và chống dịch bệnh. 

2.2. Trách nhiệm pháp lý

Trách nhiệm của Hợp tác xã có thể được xem xét trên nhiều tầng.

Thứ nhất là trách nhiệm hành chính do không tuân thủ quy định về bảo vệ môi trường, xử lý nước thải và chất thải.

Nghị định 45/2022/NĐ-CP cho phép áp dụng nhiều biện pháp khắc phục như khôi phục tình trạng môi trường, khắc phục ô nhiễm, xử lý công trình hoặc thiết bị xả chất thải trái quy định và chi trả chi phí giám định, đo đạc, phân tích mẫu môi trường trong những trường hợp luật định.

Thứ hai là trách nhiệm liên quan đến phòng, chống dịch bệnh thủy sản. Quy định chuyên ngành yêu cầu chủ cơ sở nuôi phải thực hiện các biện pháp phòng bệnh, xử lý chất thải và phối hợp với cơ quan chuyên môn khi có dịch bệnh.

Thứ ba là trách nhiệm bồi thường thiệt hại nếu có đủ căn cứ chứng minh hành vi trái pháp luật của Hợp tác xã gây thiệt hại thực tế cho các hộ nuôi khác.

Tuy nhiên, điểm rất quan trọng về chứng cứ là: Có dịch bệnh xảy ra sau khi Hợp tác xã xả thải chưa đủ để kết luận ngay Hợp tác xã là nguồn lây.

Cần chứng minh mối liên hệ giữa nguồn xả – đường truyền của nước – mầm bệnh – thời điểm phát bệnh – kết quả xét nghiệm – thiệt hại thực tế. Đây chính là điểm quyết định trong việc chuyển từ một vụ “xả thải trái quy định” thành một vụ việc có hậu quả dịch bệnh trên diện rộng.

2.3. Thẩm quyền xử lý

Khi phát hiện thủy sản có dấu hiệu mắc bệnh, việc đầu tiên không phải là chờ xử phạt mà phải kích hoạt quy trình kiểm soát dịch bệnh.

Cơ quan chuyên môn về thú y thủy sản có trách nhiệm điều tra, lấy mẫu và xác định tác nhân gây bệnh; đồng thời tổ chức khoanh vùng, kiểm soát và hướng dẫn các cơ sở nuôi thực hiện biện pháp phòng, chống dịch theo quy định. Quy định hiện hành về phòng, chống dịch bệnh động vật thủy sản được hợp nhất tại 39/VBHN-BNNMT năm 2025.

Song song với đó, cơ quan có thẩm quyền về bảo vệ môi trường có thể kiểm tra:

• hệ thống thu gom, xử lý nước thải;
• hồ sơ môi trường của Hợp tác xã;
• vị trí và đường ống xả;
• lưu lượng nước thải;
• chất lượng nước trước và sau xử lý;
• chất lượng nguồn nước tiếp nhận;
• mức độ ô nhiễm và hậu quả phát sinh.

Nếu hành vi thuộc trường hợp phải áp dụng hình thức đình chỉ hoạt động theo Nghị định 45/2022/NĐ-CP thì cơ quan có thẩm quyền có thể áp dụng hình thức xử phạt bổ sung này theo đúng điều khoản và điều kiện luật định. Nghị định 45 quy định nhiều trường hợp đình chỉ hoạt động hoặc đình chỉ nguồn phát sinh chất thải trong thời hạn nhất định, tùy tính chất vi phạm.

Không nên hiểu rằng cứ có dịch bệnh là đương nhiên đình chỉ Hợp tác xã. Việc đình chỉ phải dựa trên đúng hành vi vi phạm, căn cứ pháp lý, thẩm quyền và trình tự xử phạt.

3. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Điều đáng sợ nhất trong một vùng nuôi tôm không phải chỉ là một ao tôm bị bệnh. Đó là khi nguồn nước của một hộ lại trở thành nguồn rủi ro của hàng chục hộ khác. Một hộ nuôi có thể chấp nhận rủi ro do chính mình quản lý. Nhưng khi nước thải từ ao bệnh được đưa vào dòng nước chung, rủi ro ấy đã được chuyển sang những người không có lỗi. Đặc biệt, trong vùng nuôi tập trung, nước không có “ranh giới hành chính”. Mầm bệnh có thể đi theo dòng chảy, phương tiện, dụng cụ, bùn đáy, nước cấp hoặc các hoạt động sản xuất khác.

Vì vậy, quản trị vùng nuôi phải chuyển từ tư duy: “Ao nhà tôi – tôi tự chịu trách nhiệm” sang: “Nguồn nước chung – trách nhiệm chung – nhưng người gây rủi ro phải chịu trách nhiệm tương xứng.” Hợp tác xã cũng cần nhận thức rằng đầu tư hệ thống xử lý nước thải không phải chỉ là một khoản chi phí xây dựng. Đó là chi phí bảo hiểm cho cả vùng nuôi.

Một hồ lắng, một khu xử lý bùn, một quy trình cách ly ao bệnh và một hệ thống kiểm soát dòng nước có thể giúp ngăn một thiệt hại lớn hơn rất nhiều. Về phía người nuôi, khi phát hiện tôm có dấu hiệu bệnh bất thường, tuyệt đối không vì sợ thiệt hại mà tự ý tháo nước ra môi trường. Bơm nước bệnh ra ngoài không làm dịch bệnh biến mất; nó có thể chỉ chuyển dịch bệnh từ ao này sang ao khác.

4. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Đối với vụ việc trên, cần xử lý theo một quy trình đồng thời khống chế dịch bệnh – bảo vệ nguồn nước – xác định trách nhiệm – xử lý vi phạm.

Bước 1. Khoanh vùng khẩn cấp

Ngay khi phát hiện dấu hiệu dịch bệnh, phải xác định ao bệnh, khu vực tiếp nhận nước và những vùng có nguy cơ bị ảnh hưởng. Tạm thời kiểm soát việc tháo nước từ khu vực nghi nhiễm ra hệ thống nước chung.

Bước 2. Lấy mẫu xác định dịch bệnh

Lấy mẫu tôm bệnh, nước và bùn tại các vị trí cần thiết để xét nghiệm. Không nên kết luận “đốm trắng” chỉ dựa trên biểu hiện bên ngoài của tôm. Kết quả xét nghiệm là căn cứ quan trọng để xác định tác nhân và xây dựng phương án chống dịch.

Bước 3. Khóa nguồn phát tán

Nếu xác định Hợp tác xã đang xả nước hoặc bùn từ ao bệnh ra kênh chung thì phải chấm dứt hành vi xả, đồng thời bảo đảm nước và bùn bệnh được quản lý, xử lý theo hướng dẫn chuyên môn.

Bước 4. Lập hồ sơ vi phạm

Cơ quan có thẩm quyền cần lập biên bản, xác định:

• chủ thể vi phạm;
• hành vi;
• thời gian;
• địa điểm;
• khối lượng nước/bùn đã xả;
• tình trạng hệ thống xử lý;
• kết quả phân tích mẫu;
• hậu quả;
• các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ nếu có.

Bước 5. Xác định trách nhiệm môi trường

Đối chiếu hành vi với Nghị định 45/2022/NĐ-CP và các quy định môi trường hiện hành để xác định đúng hành vi, khung phạt và biện pháp khắc phục.

Không nên lấy một con số phạt cố định áp dụng cho mọi trường hợp, bởi mức xử phạt môi trường phụ thuộc vào loại vi phạm, quy mô, lưu lượng, thông số ô nhiễm, mức độ vượt quy chuẩn và các yếu tố pháp lý khác.

Bước 6. Xem xét đình chỉ hoạt động

Nếu hành vi thuộc trường hợp pháp luật cho phép áp dụng đình chỉ hoạt động của cơ sở hoặc nguồn phát sinh chất thải, cơ quan có thẩm quyền có thể áp dụng hình thức này trong thời hạn luật định để buộc cơ sở khắc phục.

Đây là biện pháp có ý nghĩa đặc biệt trong trường hợp cơ sở vẫn tiếp tục xả thải trong khi chưa kiểm soát được nguồn ô nhiễm. Tuy nhiên, phải phân biệt rõ:

đình chỉ hoạt động để xử lý vi phạm hành chính và biện pháp tạm thời để kiểm soát dịch bệnh là hai cơ chế pháp lý khác nhau, có thể được áp dụng song song nếu đáp ứng điều kiện luật định.

Bước 7. Khắc phục nguồn nước

Không chỉ xử lý ao của Hợp tác xã, cần đánh giá cả tuyến kênh, ao lắng, khu vực lấy nước và các vùng nuôi bị ảnh hưởng. Mục tiêu là đưa hệ thống nguồn nước trở lại trạng thái an toàn để các hộ dân có thể tiếp tục sản xuất theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn.

Bước 8. Thiết lập “hàng rào dịch tễ” cho toàn vùng

Sau vụ việc, vùng nuôi nên xây dựng một quy chế chung:

Ao bệnh → cách ly → xử lý → kiểm soát nước → khử trùng → lấy mẫu → chỉ được xả khi đáp ứng yêu cầu.

Đồng thời cần quản lý riêng:

• nước cấp;
• nước thải;
• bùn đáy ao;
• xác thủy sản chết;
• dụng cụ nuôi;
• phương tiện vận chuyển;
• khu vực xử lý chất thải.

Đây mới là giải pháp căn cơ để biến một vùng nuôi từ mô hình “nhiều ao riêng lẻ” thành một hệ thống sản xuất có kiểm soát dịch bệnh.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: Tư vấn; Luật đất đai; Bộ luật dân sự; Giải pháp.