1. Tóm tắt tình huống

Gia đình ông A chăn nuôi khoảng 30 con bò thịt ngay phía sau nhà, nằm xen kẽ trong khu dân cư. Do không đầu tư hệ thống thu gom và xử lý chất thải, mỗi ngày một lượng lớn phân bò được ông A hót trực tiếp xuống rãnh thoát nước chung của ngõ xóm.

Đến mùa nắng nóng, phân bò tồn đọng lên men, bốc mùi hôi thối nồng nặc, nước rãnh chuyển màu, ruồi nhặng sinh sôi dày đặc, muỗi phát triển và bay vào các hộ dân liền kề. Người dân nhiều lần đóng cửa vẫn không thể tránh được mùi hôi, sinh hoạt bị đảo lộn.

Một số hộ dân phản ánh với tổ trưởng tổ dân phố. Ban tự quản tổ dân cư cùng tổ hòa giải đến vận động gia đình ông A khắc phục nhưng ông A cho rằng: “Phân bò là chất thải nông nghiệp, nhà tôi chăn nuôi trên đất của mình thì tôi có quyền tự xử lý.”

Vậy hành vi này có vi phạm pháp luật không? Tổ hòa giải và ban tự quản có thể làm gì? Cơ quan nhà nước có thể yêu cầu hộ chăn nuôi xây hầm biogas hay công trình xử lý chất thải không?

2. “Lá chắn vững chắc” – Quyền được sống trong môi trường không bị ô nhiễm và nghĩa vụ xử lý chất thải chăn nuôi

Đây trước hết không đơn thuần là mâu thuẫn hàng xóm, mà có thể trở thành vấn đề pháp lý về bảo vệ môi trường và vệ sinh trong chăn nuôi.

Thứ nhất, hộ gia đình chăn nuôi phải xử lý chất thải

Khoản 2 Điều 59 Luật Bảo vệ môi trường 2020 quy định chuồng trại chăn nuôi quy mô hộ gia đình phải bảo đảm vệ sinh, không gây phát tán mùi khó chịu; chất thải từ hoạt động chăn nuôi phải được thu gom, xử lý theo pháp luật về bảo vệ môi trường.

Đồng thời, Điều 60 Luật Chăn nuôi hiện hành quy định rất trực tiếp đối với chăn nuôi nông hộ: Chủ chăn nuôi nông hộ phải có biện pháp xử lý phân, nước thải, khí thải chăn nuôi bảo đảm vệ sinh môi trường và không gây ảnh hưởng đến người xung quanh. Do đó, lập luận “phân bò nhà tôi thì tôi muốn đổ ở đâu cũng được” là không phù hợp với pháp luật.

Thứ hai, rãnh thoát nước ngõ xóm không phải nơi để xả chất thải chăn nuôi

Rãnh thoát nước chung có chức năng thoát nước. Việc biến rãnh thành nơi tập kết hàng tấn phân bò có thể dẫn đến:

• tắc nghẽn dòng chảy;
• phát sinh nước rỉ;
• ô nhiễm nguồn nước;
• phát tán mùi hôi;
• ruồi, muỗi, côn trùng phát triển;
• ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt của các hộ dân xung quanh.

Luật Bảo vệ môi trường cũng yêu cầu hoạt động sản xuất nông nghiệp, trong đó có chăn nuôi, phải bảo đảm chất thải được thu gom, xử lý và không ảnh hưởng đến môi trường xung quanh.

Thứ ba, hành vi phát tán mùi hôi có thể bị xử lý

Nghị định 45/2022/NĐ-CP quy định riêng về hành vi thải chất gây mùi khó chịu, hôi thối vào môi trường. Trường hợp tái phạm hoặc vi phạm hành chính nhiều lần có thể bị phạt tiền từ 1–3 triệu đồng; tùy tính chất, mức độ và hành vi cụ thể còn có thể áp dụng các quy định khác về xả chất thải và biện pháp khắc phục hậu quả. Đặc biệt, khi hành vi vi phạm gây ô nhiễm môi trường, pháp luật cho phép áp dụng biện pháp buộc khắc phục tình trạng ô nhiễm môi trường. Bài học pháp lý: Chăn nuôi là quyền hợp pháp của người dân, nhưng quyền chăn nuôi không bao gồm quyền biến môi trường sống của cộng đồng thành nơi tiếp nhận chất thải.

3. “Chìa khóa nhân văn” – Tổ hòa giải và ban tự quản tổ dân cư phải được phát huy

Trong tình huống này, không nên lập tức đẩy mâu thuẫn thành tranh chấp gay gắt nếu vấn đề còn có thể giải quyết bằng cộng đồng. Tổ trưởng tổ dân phố, ban tự quản và tổ hòa giải có thể tổ chức một cuộc gặp giữa:

• hộ ông A;
• các hộ dân bị ảnh hưởng;
• tổ trưởng tổ dân phố;
• thành viên tổ hòa giải;
• đại diện ban tự quản khu dân cư;
• khi cần thiết, mời cán bộ UBND cấp xã hoặc người có chuyên môn môi trường tham gia.

Nội dung hòa giải cần tập trung vào “giải pháp”, không phải chỉ trích

Biên bản cuộc họp nên ghi nhận rõ:

Một là: hiện trạng phân bò được xả xuống rãnh thoát nước.

Hai là: tình trạng mùi hôi, ruồi, muỗi và nước thải ảnh hưởng đến các hộ liền kề.

Ba là: yêu cầu chấm dứt ngay việc xả phân và nước thải chăn nuôi vào rãnh thoát nước chung.

Bốn là: yêu cầu hộ chăn nuôi xây dựng hoặc lắp đặt công trình, thiết bị xử lý chất thải phù hợp với quy mô đàn bò.

Năm là: xác định thời hạn khắc phục và thời điểm kiểm tra lại.

Ở đây, hầm biogas có thể được đề xuất như một giải pháp kỹ thuật rất phù hợp, bởi phân bò có thể được thu gom vào hệ thống xử lý kỵ khí để giảm ô nhiễm và tận dụng khí sinh học. Nhưng cần phân biệt: Tổ hòa giải không có thẩm quyền ra “quyết định xử phạt” hay tự mình ban hành lệnh bắt buộc xây hầm biogas.

Tổ hòa giải có vai trò vận động, phân tích pháp luật, tạo sự đồng thuận và lập biên bản hòa giải. Nếu hộ chăn nuôi không hợp tác thì phải chuyển sang cơ chế quản lý nhà nước có thẩm quyền.

4. “Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long” – Quy trình xử lý phải đi từ cộng đồng đến cơ quan có thẩm quyền

Bước 1: Ghi nhận và thu thập chứng cứ

Người dân cần ghi nhận:

• hình ảnh, video việc đổ phân xuống rãnh;
• thời điểm, tần suất;
• tình trạng rãnh bị tắc nghẽn;
• lượng phân tồn đọng;
• tình trạng ruồi, muỗi;
• mức độ phát tán mùi;
• ảnh hưởng đến sinh hoạt của các hộ dân.

Có thể lập danh sách các hộ bị ảnh hưởng và văn bản phản ánh chung.

Bước 2: Tổ hòa giải tổ chức làm việc

Tổ hòa giải lập biên bản, yêu cầu hộ chăn nuôi:

1. dừng ngay việc đổ phân xuống rãnh;
2. thu gom toàn bộ lượng phân tồn đọng;
3. vệ sinh, khử mùi khu vực bị ô nhiễm;
4. có biện pháp thu gom phân, nước thải;
5. xây dựng hoặc lắp đặt công trình xử lý phù hợp;
6. không để tái diễn tình trạng phát tán mùi hôi, ruồi, muỗi.

Nếu hộ gia đình tự nguyện cam kết xây hầm biogas thì ghi rõ trong biên bản: thời hạn thực hiện, phương án xử lý và trách nhiệm duy trì vận hành.

Bước 3: Nếu không chấp hành, phản ánh đến UBND cấp xã

Khi hòa giải không thành hoặc hộ chăn nuôi tiếp tục vi phạm, người dân có thể gửi phản ánh, kiến nghị đến UBND cấp xã để kiểm tra và xử lý theo thẩm quyền. Cơ quan có thẩm quyền có thể kiểm tra hiện trạng, xác định hành vi vi phạm, lấy mẫu/đo đạc khi cần thiết và lập hồ sơ xử lý.

Bước 4: Lập biên bản vi phạm hành chính nếu đủ căn cứ

Nếu xác định có hành vi vi phạm, người có thẩm quyền tiến hành lập biên bản vi phạm hành chính theo quy định. Tùy hành vi thực tế, có thể xem xét quy định của Nghị định 45/2022/NĐ-CP, trong đó có quy định về phát tán chất gây mùi khó chịu, hôi thối và các hành vi gây ô nhiễm môi trường.

Bước 5: Quyết định xử lý phải hướng tới “chấm dứt nguồn ô nhiễm”

Điểm quan trọng nhất không phải là phạt xong rồi để đó. Nếu hành vi vi phạm gây ô nhiễm thì phải hướng tới biện pháp khắc phục hậu quả, như:

• thu gom chất thải;
• làm sạch khu vực bị ô nhiễm;
• chấm dứt việc xả thải;
• thực hiện công trình, biện pháp xử lý chất thải;
• báo cáo kết quả khắc phục theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền.

Nghị định 45/2022/NĐ-CP có quy định về buộc thực hiện biện pháp khắc phục tình trạng ô nhiễm môi trường đối với các vi phạm thuộc phạm vi điều chỉnh.

Bước 6: Hầm biogas – giải pháp kỹ thuật nên được ưu tiên nếu phù hợp

Đối với hộ nuôi bò có lượng phân lớn, hầm biogas là một phương án đáng cân nhắc vì có thể: Thu gom phân → đưa vào hầm → xử lý kỵ khí → giảm mùi → tạo khí sinh học → sử dụng phần bã/nước sau xử lý theo quy định.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh: Pháp luật đặt ra nghĩa vụ xử lý chất thải, chứ không phải trong mọi trường hợp đều chỉ định duy nhất công nghệ “hầm biogas”.

Nếu điều kiện địa phương, quy mô chăn nuôi và đặc điểm công trình phù hợp với biogas thì đây có thể là giải pháp vừa đáp ứng yêu cầu môi trường, vừa giúp hộ chăn nuôi tận dụng chất thải.

Thông điệp của Tình huống 698: “Chăn nuôi để phát triển kinh tế là quyền chính đáng; nhưng không ai có quyền biến con đường, rãnh nước và không khí của cộng đồng thành nơi chứa chất thải của gia đình mình. Hòa giải để giữ tình làng nghĩa xóm; pháp luật để bảo vệ môi trường sống chung.”

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: Tư vấn; Luật đất đai; Bộ luật dân sự; Giải pháp.