TÌNH HUỐNG 512: MỘT DOANH NGHIỆP THỰC PHẨM CHỨC NĂNG TỰ Ý LẤY DANH NGHĨA “VIỆN Y HỌC CỔ TRUYỀN QUỐC GIA” ĐỂ TỔ CHỨC HỘI THẢO LỪA BÁN “THUỐC SỮA NON” CHỮA BÁCH BỆNH CHO NGƯỜI GIÀ?

MỘT DOANH NGHIỆP THỰC PHẨM CHỨC NĂNG TỰ Ý LẤY DANH NGHĨA “VIỆN Y HỌC CỔ TRUYỀN QUỐC GIA” ĐỂ TỔ CHỨC HỘI THẢO LỪA BÁN “THUỐC SỮA NON” CHỮA BÁCH BỆNH CHO NGƯỜI GIÀ?

ThS. NGUYỄN HỮU LONG – CHUYÊN GIA PHÁP LÝ, TÂM LÝ & GIÁO DỤC
Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị

LỜI DẪN MỞ

Trong nhiều vụ việc liên quan đến thực phẩm bảo vệ sức khỏe, điều đáng lo không chỉ nằm ở một sản phẩm được bán với giá bao nhiêu. Đằng sau một buổi hội thảo, một chiếc áo blouse, một bảng tên có dòng chữ “chuyên gia”, hay một cái tên tổ chức nghe rất “quốc gia”, “y học”, “viện nghiên cứu” có thể là cả một chiến thuật tạo dựng niềm tin.

Đối tượng dễ bị tác động trong những tình huống này thường là người cao tuổi và gia đình của họ. Khi sức khỏe suy giảm, khi phải điều trị một căn bệnh kéo dài, khi đã dùng nhiều phương pháp nhưng chưa đạt kết quả như mong muốn, tâm lý tìm kiếm một giải pháp nhanh, dễ dùng và “được bác sĩ giới thiệu” là điều có thể xuất hiện.

Hãy hình dung một hội thảo được tổ chức tại một hội trường địa phương. Người tham dự được giới thiệu rằng chương trình có sự phối hợp của một “Viện Y học Cổ truyền Quốc gia”. Trên màn hình xuất hiện những hình ảnh mang màu sắc y khoa. Người thuyết trình nói về bệnh tiểu đường, huyết áp, xương khớp, gan, thận, thậm chí cả những bệnh mạn tính khác. Sau đó, một sản phẩm được giới thiệu như một loại “sữa non đặc biệt”, có khả năng hỗ trợ hoặc thậm chí được nói quá thành khả năng “chữa” nhiều bệnh.

Một số người cao tuổi có thể rút tiền mua ngay. Có người mua cho vợ, cho chồng. Có người gọi điện cho con và nói: “Các bác sĩ ở viện giới thiệu, bảo dùng cái này sẽ khỏi.”

Chính ở điểm này, chúng ta cần dừng lại.

Một sản phẩm được giới thiệu trong không gian mang màu sắc y tế không đồng nghĩa với việc sản phẩm đó là thuốc. Một người mặc áo blouse không đồng nghĩa với việc người đó đang đại diện cho một cơ sở khám bệnh, chữa bệnh. Và một cái tên nghe rất uy tín cũng không thể tự biến thành giấy phép hành nghề hay giấy phép quảng cáo.

Đó là ranh giới mà người dân, đặc biệt là người cao tuổi, cần được trang bị kiến thức pháp luật để nhận diện.

1. BỐI CẢNH THỰC TẾ: KHI NIỀM TIN VÀO KHOA HỌC BỊ BIẾN THÀNH “MỒI CÂU” BÁN HÀNG

Trong giả định vụ việc, một doanh nghiệp kinh doanh thực phẩm bảo vệ sức khỏe tổ chức hội thảo dành cho người cao tuổi. Doanh nghiệp tự ý sử dụng tên gọi “Viện Y học Cổ truyền Quốc gia” trong giấy mời, banner, tài liệu giới thiệu hoặc lời phát biểu của nhân viên bán hàng, trong khi chưa có căn cứ cho thấy đơn vị này được cơ quan, tổ chức mang tên đó cho phép sử dụng danh nghĩa.

Tại hội thảo, sản phẩm “sữa non” được giới thiệu bằng những thông tin có tính chất y khoa. Người bán có thể kể về các trường hợp “đã dùng và khỏi bệnh”, đưa ra hình ảnh trước – sau, viện dẫn “nghiên cứu”, “công nghệ”, “chuyên gia”, rồi thúc đẩy người tham dự mua sản phẩm ngay tại chỗ.

Đáng chú ý hơn là cách tác động vào tâm lý.

Một người 70 tuổi đang mắc bệnh mạn tính có thể không còn kiên nhẫn với một quá trình điều trị kéo dài. Họ mong muốn một giải pháp dễ hiểu: uống một sản phẩm, bệnh giảm; sử dụng một liệu trình, sức khỏe phục hồi. Nếu lời giới thiệu lại xuất hiện trong một không gian được gắn với danh nghĩa một “viện y học”, khả năng người nghe đặt câu hỏi phản biện có thể giảm xuống.

Theo tôi, đây chính là điểm mà giáo dục pháp luật phải đi trước một bước.

Không nên chỉ nói với người dân rằng “hãy cảnh giác với hàng giả”. Cần dạy họ nhận diện cách một thủ đoạn tạo niềm tin được vận hành: lấy danh nghĩa cơ quan, tổ chức; sử dụng ngôn ngữ khoa học; đưa người mặc trang phục giống nhân viên y tế; kể câu chuyện bệnh nhân; tạo cảm giác chương trình chỉ diễn ra trong thời gian ngắn; rồi chuyển niềm tin thành quyết định mua hàng.

Một người cao tuổi mua một hộp sản phẩm vì tin rằng đó là “thuốc do viện giới thiệu” là một câu chuyện khác về mặt pháp lý so với việc họ chủ động mua một thực phẩm bảo vệ sức khỏe sau khi đã biết rõ bản chất sản phẩm.

1. GÓC NHÌN PHÁP LÝ: KHÔNG THỂ LẤY DANH NGHĨA KHOA HỌC ĐỂ HỢP THỨC HÓA BÁN HÀNG
2. TRƯỚC HẾT PHẢI XÁC ĐỊNH: “SỮA NON” LÀ THUỐC HAY THỰC PHẨM?

Đây là câu hỏi pháp lý đầu tiên, và rất quan trọng.

Luật Dược điều chỉnh hoạt động về thuốc và nguyên liệu làm thuốc. Luật số 44/2024/QH15 đã sửa đổi, bổ sung một số quy định của Luật Dược và có hiệu lực từ ngày 01/7/2025.

Trong khi đó, nếu sản phẩm được doanh nghiệp công bố là thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thì sản phẩm đó không vì được giới thiệu trong một hội thảo y tế mà biến thành thuốc.

Pháp luật về quảng cáo thực phẩm hiện đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt chẽ nội dung quảng cáo. Đối với thực phẩm bảo vệ sức khỏe, nội dung quảng cáo phải phù hợp với công dụng, đối tượng sử dụng và các nội dung đã được công bố; đồng thời phải thể hiện khuyến cáo: “Thực phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.”

Vì vậy, nếu một doanh nghiệp đăng ký sản phẩm dưới dạng thực phẩm bảo vệ sức khỏe nhưng lại tổ chức hội thảo và giới thiệu sản phẩm như một loại “thuốc chữa bách bệnh”, thì đây không phải là cách gọi tùy ý. Nội dung đó cần được kiểm tra dưới góc độ pháp luật về quảng cáo, pháp luật chuyên ngành về thực phẩm, và tùy tính chất vụ việc còn có thể đặt ra vấn đề trách nhiệm khác.

Tôi đặc biệt lưu ý điểm này với cộng đồng:

Đừng mua một sản phẩm chỉ vì người bán gọi nó là “thuốc”. Hãy nhìn vào hồ sơ pháp lý và bản chất sản phẩm.

2. LUẬT QUẢNG CÁO KHÔNG CHO PHÉP BIẾN QUẢNG CÁO THÀNH LỜI HỨA CHỮA BỆNH

Luật Quảng cáo hiện được hợp nhất tại 88/VBHN-VPQH năm 2025 và đã được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 75/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026.

Điều 8 Luật Quảng cáo nghiêm cấm quảng cáo không đúng hoặc gây nhầm lẫn về khả năng kinh doanh, chất lượng, công dụng, xuất xứ và các đặc tính của sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ. Điều 19 yêu cầu nội dung quảng cáo phải trung thực, chính xác, rõ ràng, không gây thiệt hại cho người sản xuất, kinh doanh và người tiếp nhận quảng cáo.

Với thực phẩm bảo vệ sức khỏe, pháp luật còn đặt ra yêu cầu riêng về nội dung quảng cáo và việc đăng ký nội dung quảng cáo theo quy định chuyên ngành. Nghị định 46/2026/NĐ-CP quy định đối với nhóm thực phẩm phải đăng ký nội dung quảng cáo, trong đó có thực phẩm bảo vệ sức khỏe; nội dung quảng cáo phải phù hợp với công dụng đã công bố và phải có khuyến cáo về việc sản phẩm không phải là thuốc.

Do đó, một câu nói như:

“Sản phẩm này chữa được tiểu đường, huyết áp, xương khớp, gan, thận…”

không thể được xem đơn giản là một “lời quảng cáo hơi quá”. Cơ quan có thẩm quyền phải đối chiếu nội dung thực tế với hồ sơ công bố, hồ sơ quảng cáo, bản chất sản phẩm và các chứng cứ liên quan để xác định có vi phạm hay không.

Đặc biệt, nếu doanh nghiệp sử dụng tên, hình ảnh, uy tín của một viện hoặc tổ chức y tế mà không được phép, vấn đề không còn dừng ở câu chuyện “quảng cáo hay không quảng cáo”. Cần xác minh ai cho phép sử dụng danh nghĩa, sử dụng vào mục đích gì, thông tin đó có làm người mua hiểu sai về nguồn gốc, tính chất hoặc độ tin cậy của sản phẩm hay không.

3. KHI NÀO HÀNH VI CÓ THỂ ĐẶT RA TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ VỀ TỘI LỪA ĐẢO CHIẾM ĐOẠT TÀI SẢN?

Đây là phần cần đặc biệt thận trọng.

Điều 174 Bộ luật Hình sự quy định về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Theo quy định hiện hành, hành vi phải có thủ đoạn gian dối nhằm làm cho người khác tin tưởng và từ đó giao tài sản để người thực hiện chiếm đoạt. Điều 174 cũng quy định các trường hợp định khung, trong đó có tình tiết “lợi dụng chức vụ, quyền hạn hoặc lợi dụng danh nghĩa cơ quan, tổ chức”.

Như vậy, nếu trong một vụ việc cụ thể có căn cứ chứng minh rằng người bán cố ý tạo dựng thông tin giả, chẳng hạn giả danh một viện, giả danh tổ chức y tế, đưa ra thông tin sai sự thật về công dụng sản phẩm để người cao tuổi tin tưởng, giao tiền, và sau đó chiếm đoạt số tiền đó, thì có thể đặt ra việc xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 174.

Nhưng cần nói rõ: không phải cứ quảng cáo sai là lập tức cấu thành tội lừa đảo.

Cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ nhiều vấn đề: thông tin nào là gian dối; ai đưa ra thông tin; mục đích gian dối xuất hiện trước hay sau khi nhận tiền; người mua có giao tài sản do bị tác động bởi thông tin gian dối hay không; số tiền bị chiếm đoạt; vai trò của từng người; chứng cứ điện tử, tài liệu, hóa đơn, ghi âm, hình ảnh hội thảo và dòng tiền ra sao.

Đặc biệt, nếu hành vi được thực hiện bằng cách lợi dụng danh nghĩa một cơ quan, tổ chức, thì đây là tình tiết cần được chú ý khi đánh giá trách nhiệm hình sự theo Điều 174.

4. “CÔNG AN PHỤC KÍCH BẮT QUẢ TANG” PHẢI HIỂU ĐÚNG VỀ MẶT PHÁP LUẬT

Trong thực tế, nếu cơ quan Công an tiếp nhận nguồn tin và có căn cứ để xác minh dấu hiệu tội phạm, cơ quan có thẩm quyền có thể tiến hành các hoạt động xác minh, thu thập tài liệu, làm rõ người tổ chức, nội dung hội thảo, sản phẩm, việc thu tiền và các tài liệu liên quan.

Nếu phát hiện người đang thực hiện tội phạm hoặc ngay sau khi thực hiện tội phạm mà bị phát hiện hoặc bị đuổi bắt thì Điều 111 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định về bắt người phạm tội quả tang. Người có quyền bắt phải giải ngay người bị bắt đến cơ quan có thẩm quyền; cơ quan tiếp nhận phải lập biên bản và xử lý theo quy định.

Vì vậy, trong một tình huống giả định, nếu lực lượng Công an phối hợp xác minh tại hội thảo và phát hiện ngay hành vi gian dối đang diễn ra cùng việc nhận tiền của người bị hại, việc bắt quả tang có thể được thực hiện khi đáp ứng điều kiện luật định.

Tuy nhiên, cần tránh cách hiểu rằng cứ “bắt quả tang” là người đó đã chắc chắn phạm tội. Bắt giữ là một hoạt động tố tụng; kết luận một người có phạm tội hay không thuộc thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng theo trình tự luật định và cuối cùng là của Tòa án khi xét xử.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ: ĐỪNG ĐỂ NỖI SỢ BỆNH TẬT TRỞ THÀNH ĐIỂM YẾU ĐỂ NGƯỜI KHÁC KHAI THÁC

1. NGƯỜI CAO TUỔI KHÔNG “NGÂY THƠ” – HỌ ĐANG TÌM MỘT ĐIỂM TỰA

Tôi không đồng tình với cách nhìn đơn giản rằng người cao tuổi bị lừa vì “thiếu hiểu biết”.

Nhiều người rất tỉnh táo trong những vấn đề khác. Nhưng khi bệnh tật kéo dài, tâm lý có thể thay đổi. Một người từng rất cẩn trọng về tiền bạc có thể trở nên nóng lòng khi nghe rằng “có sản phẩm hỗ trợ bệnh của mình”.

Họ không chỉ mua một hộp sản phẩm.

Trong nhiều trường hợp, họ đang mua hy vọng.

Và nếu người bán cố tình khoác lên hy vọng đó một lớp vỏ khoa học giả tạo thì rủi ro càng lớn. “Viện”, “bác sĩ”, “nghiên cứu”, “chuyên gia”, “công nghệ sinh học”, “công thức cổ truyền”… đều là những từ có khả năng tạo cảm giác an toàn nếu người nghe không có điều kiện kiểm chứng.

Vì thế, giáo dục pháp luật cho người cao tuổi phải chuyển từ câu “đừng tin người lạ” sang một kỹ năng cụ thể hơn:

Nghe một lời giới thiệu y tế, hãy hỏi: sản phẩm này là thuốc hay thực phẩm? Ai công bố? Ai chịu trách nhiệm? Công dụng được công bố là gì? Nội dung quảng cáo có đúng với hồ sơ hay không? Cơ sở, bác sĩ, viện được nhắc tới có thực sự tồn tại và có xác nhận chương trình hay không?

Chỉ cần hình thành được thói quen hỏi như vậy, rất nhiều quyết định mua hàng vội vàng có thể được giảm thiểu.

2. BẪY TÂM LÝ THƯỜNG BẮT ĐẦU TỪ MỘT CÂU NÓI RẤT DỄ TIN

Ví dụ, một người bán nói:

“Bác cứ yên tâm, đây là sản phẩm của chương trình nghiên cứu từ viện, nhiều người dùng thấy đỡ.”

Nghe qua, câu nói có vẻ vô hại.

Nhưng người cao tuổi có thể hiểu thành:

“Viện đã kiểm chứng.”

Rồi từ “đỡ” có thể được hiểu thành “chữa”.

Từ “hỗ trợ” biến thành “điều trị”.

Từ “người giới thiệu” biến thành “bác sĩ chịu trách nhiệm”.

Đó là quá trình tâm lý rất đáng lưu ý.

Bởi vậy, khi tuyên truyền pháp luật, chúng ta không chỉ cần nói về điều khoản. Cần chỉ cho người dân thấy cách một thông tin có thể bị bóp méo trong quá trình truyền đạt.

3. DOANH NGHIỆP CŨNG CẦN QUẢN TRỊ RỦI RO TỪ BÊN TRONG

Một doanh nghiệp kinh doanh thực phẩm bảo vệ sức khỏe muốn phát triển bền vững không thể xây dựng doanh số bằng việc tạo ra cảm giác sản phẩm của mình “giống thuốc”.

Nếu nhân viên bán hàng tự ý nói quá công dụng, sử dụng hình ảnh bác sĩ không được phép, đưa tên viện vào tài liệu hoặc tổ chức hội thảo dưới danh nghĩa một tổ chức không có thật hoặc không có sự đồng ý, rủi ro pháp lý không chỉ nằm ở người trực tiếp phát biểu.

Doanh nghiệp cần kiểm soát cả nội dung quảng cáo, tài liệu đào tạo, kịch bản hội thảo, người phát ngôn, hợp đồng với đơn vị tổ chức sự kiện và cách nhân viên tư vấn trực tiếp cho khách hàng.

Theo tôi, đây là vấn đề quản trị rất thực tế: đừng để một nhân viên bán hàng biến một doanh nghiệp đang kinh doanh hợp pháp thành chủ thể phải đối mặt với một cuộc khủng hoảng pháp lý chỉ vì chạy theo doanh số.

1. KHUYẾN NGHỊ TỪ CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG
2. NGƯỜI CAO TUỔI: ĐỪNG MUA NGAY TẠI HỘI THẢO CHỈ VÌ NGHE THẤY TÊN “VIỆN”

Nếu được mời tham dự hội thảo sức khỏe, hãy xem đó là một buổi cung cấp thông tin, không phải nơi buộc mình phải quyết định mua sản phẩm.

Nếu người bán tạo áp lực kiểu “chỉ hôm nay mới có giá này”, “hôm nay bác sĩ mới ký”, “mua ngay mới có liệu trình”, đó là lúc càng cần bình tĩnh.

Có thể chụp lại bao bì, tên sản phẩm, số công bố, tên doanh nghiệp, tài liệu quảng cáo và mang về kiểm tra trước khi quyết định.

Một sản phẩm chăm sóc sức khỏe có nguồn gốc rõ ràng không cần người mua phải bỏ qua quyền được kiểm chứng thông tin.

2. GIA ĐÌNH CÓ NGƯỜI CAO TUỔI: HÃY LÀ “BỘ LỌC THỨ HAI”

Con cái không nên chỉ quan tâm khi cha mẹ đã chuyển tiền.

Nếu cha mẹ thường xuyên tham dự các hội thảo sức khỏe, gia đình nên hướng dẫn họ một nguyên tắc đơn giản: bất kỳ sản phẩm nào được quảng cáo có khả năng chữa bệnh đều phải kiểm chứng trước khi mua.

Nếu cha mẹ đã mua và nghi ngờ mình bị lừa, đừng vội vứt bỏ sản phẩm, hóa đơn hoặc tài liệu.

Hãy giữ lại bao bì, phiếu thu, hợp đồng, tin nhắn, số điện thoại, tài khoản nhận tiền, giấy mời hội thảo, video, hình ảnh, nội dung quảng cáo và thông tin của người bán. Đây có thể là những dữ liệu quan trọng để cơ quan có thẩm quyền xác minh vụ việc.

3. KHI CÓ DẤU HIỆU GIẢ DANH CƠ QUAN, TỔ CHỨC HOẶC LỪA ĐẢO, CẦN BÁO TIN KỊP THỜI

Nếu phát hiện một doanh nghiệp sử dụng tên của một viện, bệnh viện hoặc tổ chức y tế để bán sản phẩm, người dân có thể phản ánh đến cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền và cơ quan Công an để được tiếp nhận, xác minh theo quy định.

Không nên tự tổ chức đối đầu, đe dọa hoặc công khai kết luận một cá nhân là “tội phạm” khi chưa có kết luận của cơ quan có thẩm quyền.

Pháp luật cần thông tin từ cộng đồng, nhưng thông tin đó cũng cần được cung cấp một cách trung thực, có căn cứ.

4. CƠ QUAN CHỨC NĂNG CẦN NHÌN VỤ VIỆC THEO CHUỖI HÀNH VI, KHÔNG CHỈ NHÌN VÀO MỘT HỘP SẢN PHẨM

Nếu một vụ việc có dấu hiệu nghiêm trọng, việc xác minh nên làm rõ toàn bộ chuỗi: ai tổ chức hội thảo, ai thuê địa điểm, ai thiết kế tài liệu, ai cho phép sử dụng tên viện, ai đứng trên sân khấu, sản phẩm được công bố dưới dạng gì, nội dung quảng cáo ra sao, tiền được thu như thế nào và cuối cùng tiền đi về đâu.

Nếu có căn cứ về hành vi gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản, Điều 174 Bộ luật Hình sự là một trong những căn cứ pháp lý quan trọng để xem xét. Nếu chỉ có vi phạm về quảng cáo hoặc công bố sản phẩm mà chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm thì phải xử lý đúng bản chất của hành vi, không hình sự hóa mọi sai phạm.

Tôi cho rằng đây là nguyên tắc rất quan trọng trong tuyên truyền pháp luật: nghiêm khắc với hành vi gian dối, nhưng cũng phải chính xác trong việc xác định trách nhiệm.

THÔNG ĐIỆP TỪ CHUYÊN GIA

Một chiếc áo blouse không tạo ra tư cách bác sĩ. Một tấm biển có chữ “Viện” không tự tạo ra thẩm quyền khoa học. Và một sản phẩm được giới thiệu bằng những thuật ngữ y khoa cũng không vì thế mà trở thành thuốc.

Đối với người cao tuổi, điều cần bảo vệ không chỉ là tiền bạc. Đó còn là sức khỏe, niềm tin và quyền được tiếp nhận thông tin chính xác.

Khi bệnh tật khiến con người dễ tổn thương hơn, trách nhiệm của cộng đồng, doanh nghiệp và cơ quan quản lý càng phải rõ ràng hơn. Kinh doanh sức khỏe không thể chỉ tính bằng doanh thu. Nó phải được đặt trong khuôn khổ của pháp luật, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội.

Đừng để sự cả tin của người bệnh trở thành lợi nhuận của người khác. Hãy kiểm chứng trước khi mua, hỏi rõ trước khi tin và báo cơ quan có thẩm quyền khi phát hiện dấu hiệu bất thường.

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.