TÌNH HUỐNG SỐ 512: TRANH CHẤP NGUỒN NƯỚC TƯỚI TIÊU MÙA HẠN MẶN GIỮA CÁC HỘ NÔNG DÂN ĐẦU NGUỒN VÀ CUỐI NGUỒN: THẨM QUYỀN ĐIỀU PHỐI HÒA GIẢI THUỘC VỀ AI?

TÌNH HUỐNG SỐ 512: TRANH CHẤP NGUỒN NƯỚC TƯỚI TIÊU MÙA HẠN MẶN GIỮA CÁC HỘ NÔNG DÂN ĐẦU NGUỒN VÀ CUỐI NGUỒN: THẨM QUYỀN ĐIỀU PHỐI HÒA GIẢI THUỘC VỀ AI?

Tranh chấp nguồn nước tưới tiêu trong mùa hạn mặn gay gắt là một trong những thực trạng nhức nhối tại nhiều vùng nông thôn hiện nay. Khi tài nguyên nước trở nên khan hiếm, tâm lý lo sợ mất mát sinh kế khiến các hộ dân dễ nảy sinh mâu thuẫn, dẫn đến hành vi chặn dòng, xẻ kênh trái phép, ảnh hưởng nghiêm trọng đến an ninh trật tự địa phương.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình dựa trên các quy định của pháp luật thủy lợi và tài nguyên nước.

1. Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Đầu năm 2026, tình trạng hạn hán và xâm nhập mặn diễn biến phức tạp tại huyện M, tỉnh K. Kênh tưới tiêu nội đồng chảy qua địa bàn xã B gặp hiện tượng cạn kiệt nguồn nước ngọt nghiêm trọng. Hộ ông Nguyễn Văn A (nằm ở đầu nguồn kênh) sở hữu 3 ha vườn cây ăn trái đang thời kỳ ra hoa kết quả. Lo ngại cây bị chết cháy vì thiếu nước, ông A đã tự ý đắp đập tạm và dùng máy bơm công suất lớn chặn dòng, dẫn toàn bộ lượng nước ngọt còn lại về hồ chứa riêng của gia đình.

Hành động của ông A khiến hơn 20 hộ dân trồng lúa và hoa màu ở phía cuối nguồn kênh (đại diện là hộ ông Trần Văn C) hoàn toàn không có nước tưới. Mặc dù ông C và các hộ dân cuối nguồn đã nhiều lần sang thương lượng, yêu cầu ông A mở đập để chia sẻ nguồn nước nhưng ông A kiên quyết từ chối với lý do: “Nước chảy qua phần đất và kênh nhà tôi thì tôi có quyền bơm, ai nhanh tay thì người đó hưởng”.

Bức xúc trước sự ích kỷ của ông A, các hộ dân cuối nguồn đã tập trung xô xát, dọa phá đập tạm. Mâu thuẫn lên đến đỉnh điểm khi đôi bên nguy cơ xảy ra ẩu đả. Hộ ông C đã gửi đơn khiếu nại khẩn cấp đến Tổ hòa giải thôn và UBND xã B, nhưng chưa rõ thẩm quyền điều phối, giải quyết và xử lý vi phạm này thuộc về ai.

2. Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Xét về góc độ pháp luật, hành vi tự ý chặn dòng, chiếm làm của riêng nguồn nước phục vụ tưới tiêu chung của ông A là vi phạm pháp luật nghiêm trọng. Căn cứ theo quy định của Luật Tài nguyên nước và Luật Thủy lợi hiện hành, quyền lợi của các hộ dân cuối nguồn cũng như thẩm quyền xử lý được xác định như sau:

2.1. Nguyên tắc khai thác, sử dụng tài nguyên nước và quyền đối với nước lưu thông

Tài nguyên nước là tài sản công thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện quản lý. Không cá nhân nào có quyền chiếm đoạt làm sở hữu riêng đối với nguồn nước chảy qua hệ thống kênh rạch chung.

Khoản 1 Điều 3 Luật Tài nguyên nước năm 2023 (có hiệu lực từ 01/07/2024) quy định về Nguyên tắc quản lý, bảo vệ, khai thác, sử dụng tài nguyên nước:

“1. Tài nguyên nước phải được quản lý toàn diện, tổng hợp, thống nhất về số lượng và chất lượng… bảo đảm công bằng, hợp lý, ưu tiên cấp nước cho sinh hoạt và các mục đích sử dụng nước mang lại hiệu quả kinh tế – xã hội cao…”

Đồng thời, Bộ luật Dân sự năm 2015 cũng quy định rõ về Quyền về cấp, thoát nước qua bất động sản liền kề (Điều 252), theo đó chủ sở hữu bất động sản đầu nguồn phải đảm bảo lối cấp, thoát nước hợp lý cho các bất động sản phía hạ lưu, không được tự ý cản trở dòng chảy.

2.2. Hành vi bị nghiêm cấm trong hoạt động thủy lợi

Hành vi tự ý đắp đập, cản trở dòng chảy trên kênh tưới tiêu chung của ông A vi phạm nghiêm trọng quy định của Luật Thủy lợi.

Khoản 4 và Khoản 8 Điều 8 Luật Thủy lợi năm 2017 quy định các hành vi bị nghiêm cấm:

“4. Cản trở dòng chảy của công trình thủy lợi; tự ý tháo nước, dẫn nước, bơm nước trái quy định của pháp luật…

8. Tự ý di dời, thay đổi, phá hủy công trình thủy lợi…”

2.3. Thẩm quyền điều phối và hòa giải tranh chấp

Về thẩm quyền giải quyết mâu thuẫn và điều tiết nước:

Tổ chức thủy lợi cơ sở / Chủ thể khai thác công trình thủy lợi:

Căn cứ Điều 23 Luật Thủy lợi năm 2017, tổ chức thủy lợi cơ sở là một trong các chủ thể khai thác công trình thủy lợi. Khoản 1 Điều 23 quy định:

“1. Chủ thể khai thác công trình thủy lợi bao gồm:

1. a) Doanh nghiệp;
2. b) Tổ chức thủy lợi cơ sở;
3. c) Cá nhân.
4. Tổ chức, cá nhân khai thác công trình thủy lợi phải đáp ứng các điều kiện theo quy định của Chính phủ.”

Điều 24 Luật Thủy lợi năm 2017 quy định về quy trình vận hành công trình thủy lợi, là căn cứ để các tổ chức, cá nhân quản lý, vận hành và phân phối nguồn nước theo quy chuẩn kỹ thuật và phương án đã được phê duyệt.

Ủy ban nhân dân cấp xã (UBND xã B):

UBND cấp xã thực hiện việc tiếp nhận, phối hợp giải quyết vụ việc theo thẩm quyền. Đối với hành vi gây cản trở dòng chảy của công trình thủy lợi, việc xử phạt vi phạm hành chính phải căn cứ vào quy định của Nghị định 03/2022/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung và hợp nhất theo quy định hiện hành. Điều 19 Nghị định 03/2022/NĐ-CP quy định về vi phạm gây cản trở dòng chảy của công trình thủy lợi, trong đó có biện pháp khắc phục hậu quả là buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Về khía cạnh Tâm lý & Giáo dục (Đạo đức ứng xử)

Sự nóng nảy và tranh giành tài nguyên xảy ra do tâm lý sợ hãi mất mát sinh kế trong bối cảnh thiên tai, hạn mặn khắc nghiệt. Trước nguy cơ tài sản (vườn cây, ruộng lúa) bị hư hỏng, bản năng tự vệ và lòng tham vật chất ngắn hạn dễ lấn át lý trí, khiến ông A quên đi tình làng nghĩa xóm và các quy chuẩn đạo đức cộng đồng.

Giáo dục cộng đồng cần tập trung vào việc khơi dậy tinh thần “tương thân tương ái”, chia sẻ rủi ro trong thiên tai. Sự ích kỷ của một hộ gia đình đầu nguồn không chỉ phá vỡ sự đoàn kết xóm giềng mà còn tạo ra tiền lệ xấu trong ứng xử văn hóa làng xã.

Về khía cạnh Quản trị rủi ro và Quản trị công cộng

Bài học quản trị ở đây nằm ở sự thiếu hụt quy trình điều phối tài nguyên nước từ sớm của Ban quản lý thủy nông cơ sở. Khi mùa hạn mặn đến, nếu cơ sở không có phương án phân phối nước theo ca, theo giờ và thiếu chế tài giám sát, tranh chấp bùng phát là điều tất yếu.

Quản trị rủi ro tài sản cá nhân thông minh không phải là vơ vét tài nguyên về mình, mà là chủ động tham gia vào cơ chế điều tiết chung, đầu tư hạ tầng trữ nước hợp pháp (như hồ bạt cá nhân) từ trước mùa khô hạn để tự chủ nguồn lực.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để giải quyết dứt điểm mâu thuẫn nguồn nước, bảo vệ sinh kế cho cả hai bên và giữ gìn an ninh trật tự xóm giềng, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đưa ra phương án giải quyết 3 bước như sau:

Bước 1: Kích hoạt cơ chế Hòa giải xóm giềng dựa trên Hương ước và Ban quản lý Thủy nông

Trưởng thôn cùng Tổ hòa giải cơ sở và Đại diện Ban quản lý thủy nông xã/HTX cần xuống trực tiếp thực địa.

Sử dụng quy định trong Hương ước, Quy ước làng xã về tính cộng đồng và chia sẻ nguồn nước để thuyết phục ông A. Giải thích cho ông A hiểu: Việc chặn dòng là vi phạm pháp luật, nếu xảy ra thiệt hại về hoa màu của các hộ cuối nguồn, ông A sẽ phải bồi thường toàn bộ thiệt hại theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015.

Đề xuất phương án luân phiên bơm nước: Chia lịch bơm nước theo khung giờ cụ thể (ví dụ: ban ngày ưu tiên nước cho hạ nguồn, ban đêm ông A tích nước) để đảm bảo tất cả các hộ đều có nước duy trì sinh tồn cho cây trồng.

Bước 2: Can thiệp hành chính của UBND cấp xã (Nếu hòa giải không thành)

Nếu ông A vẫn cố tình chống đối, đại diện hộ ông C gửi đơn yêu cầu UBND xã B can thiệp khẩn cấp.

Chủ tịch UBND xã B căn cứ quy định tại Luật Thủy lợi năm 2017 và Luật Tài nguyên nước năm 2023 ban hành quyết định buộc tháo dỡ đập tạm trái phép, khôi phục dòng chảy nguyên trạng.

Tiến hành xử phạt vi phạm hành chính đối với ông A về hành vi cản trở dòng chảy của công trình thủy lợi theo Nghị định số 03/2022/NĐ-CP ngày 06/01/2022 của Chính phủ, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 183/2026/NĐ-CP; đồng thời căn cứ Văn bản hợp nhất số 68/VBHN-BNNMT ngày 16/06/2026 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực phòng, chống thiên tai, thủy lợi, đê điều.

Bước 3: Giải pháp quản trị lâu dài – Xây dựng Đề án điều phối nước mùa hạn mặn

Về phía chính quyền và HTX: Ban hành ngay Kế hoạch phân phối nước tưới linh hoạt trong mùa hạn mặn; thành lập Đội tự quản thủy nông giám sát 24/7 dọc kênh nội đồng.

Về phía người dân (Ông A và các hộ dân): Tái cấu trúc tư duy quản trị tài sản cá nhân. Thay vì tranh chấp nguồn nước tự nhiên khi đã hạn hán, các hộ nông dân cần chủ động áp dụng công nghệ tưới tiết kiệm nước (tưới nhỏ giọt), chủ động đào ao trữ nước ngọt nội bộ trong khuôn viên đất của mình từ mùa mưa để ứng phó bền vững với biến đổi khí hậu.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

Hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.