Pháp luật về khoa học giáo dục
TÌNH HUỐNG SỐ 497: VIỆN NGHIÊN CỨU HẢI DƯƠNG HỌC TỰ Ý TỔ CHỨC TÀU LẶN KHẢO SÁT, ĐO ĐẠC THỀM LỤC ĐỊA VÙNG BIỂN QUẢNG TRỊ, PHỐI HỢP CHUYÊN GIA NƯỚC NGOÀI KHI CHƯA HOÀN TẤT THỦ TỤC PHÁP LÝ
Th9
TÌNH HUỐNG SỐ 497: VIỆN NGHIÊN CỨU HẢI DƯƠNG HỌC TỰ Ý TỔ CHỨC TÀU LẶN KHẢO SÁT, ĐO ĐẠC THỀM LỤC ĐỊA VÙNG BIỂN QUẢNG TRỊ, PHỐI HỢP CHUYÊN GIA NƯỚC NGOÀI KHI CHƯA HOÀN TẤT THỦ TỤC PHÁP LÝ
I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ
Viện nghiên cứu hải dương học tổ chức tàu lặn khảo sát, đo đạc địa hình đáy biển tại khu vực thềm lục địa Quảng Trị nhằm phục vụ nghiên cứu khoa học. Viện đồng thời mời chuyên gia nước ngoài tham gia vận hành thiết bị, xử lý và phân tích dữ liệu.
Tuy nhiên, Viện triển khai hoạt động khi chưa hoàn tất thủ tục cấp phép/chấp thuận cần thiết, chưa bảo đảm đầy đủ yêu cầu về phối hợp với cơ quan quản lý nhà nước và quốc phòng – an ninh. Dữ liệu thu được có thể chứa thông tin nhạy cảm về địa hình đáy biển, tuyến hàng hải hoặc khu vực có ý nghĩa quốc phòng.
Lực lượng chức năng kiểm tra, yêu cầu đình chỉ hoạt động và xử lý theo thẩm quyền.
Vấn đề pháp lý đặt ra: xác định tính hợp pháp của hoạt động khảo sát; thẩm quyền cấp phép; trách nhiệm khi có chuyên gia nước ngoài; việc quản lý, bảo mật dữ liệu và trách nhiệm của Viện, người đứng đầu, cá nhân tham gia.
II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”
- Pháp luật về biển và nghiên cứu khoa học
Căn cứ Luật Biển Việt Nam 2012, đặc biệt Điều 36 về nghiên cứu khoa học biển và Điều 37 về các hoạt động bị cấm trong vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa, hoạt động nghiên cứu khoa học biển phải được thực hiện đúng quy định pháp luật, không xâm phạm chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán và lợi ích quốc gia của Việt Nam.
Đồng thời phải tuân thủ Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo 2015 và các văn bản sửa đổi, bổ sung, hướng dẫn còn hiệu lực.
- Hoạt động có yếu tố nước ngoài
Đối với hoạt động có sự tham gia của tổ chức, cá nhân nước ngoài, cần đối chiếu Nghị định 41/2016/NĐ-CP, đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 44/2026/NĐ-CP, về cấp phép cho tổ chức, cá nhân nước ngoài tiến hành nghiên cứu khoa học trong vùng biển Việt Nam.
Phải xác định đúng vai trò pháp lý của chuyên gia nước ngoài và loại hoạt động mà họ trực tiếp thực hiện, không mặc nhiên coi mọi trường hợp có chuyên gia nước ngoài là hoạt động của tổ chức, cá nhân nước ngoài.
Không xác định Bộ Quốc phòng là cơ quan cấp phép chung. Thẩm quyền cấp phép phải xác định theo pháp luật hiện hành; các cơ quan quốc phòng – an ninh thực hiện chức năng tham gia xem xét, phối hợp hoặc kiểm tra trong phạm vi thẩm quyền.
- Pháp luật về khoa học, công nghệ
Năm 2026 áp dụng Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo 2025, thay cho Luật Khoa học và Công nghệ 2013.
Viện phải tổ chức nhiệm vụ nghiên cứu đúng pháp luật; quản lý nhân sự, thiết bị và kết quả nghiên cứu; bảo đảm an toàn, an ninh và kiểm soát hoạt động hợp tác quốc tế.
- Bảo vệ bí mật nhà nước và dữ liệu nhạy cảm
Áp dụng Luật Bảo vệ bí mật nhà nước 2025 và Nghị định 63/2026/NĐ-CP.
Không phải mọi dữ liệu địa hình đáy biển đều đương nhiên là bí mật nhà nước. Phải xác định dữ liệu có thuộc danh mục bí mật nhà nước và đáp ứng điều kiện bảo mật theo pháp luật hay không.
Nếu dữ liệu thuộc phạm vi bí mật nhà nước thì việc thu thập, lưu giữ, sao chép, cung cấp, chuyển giao và sử dụng phải tuân thủ chế độ bảo vệ tương ứng; đặc biệt phải kiểm soát việc tiếp cận của chuyên gia nước ngoài.
- Kiểm tra và xử lý vi phạm
Khi phát hiện hoạt động có dấu hiệu vi phạm, cơ quan có thẩm quyền có thể:
- kiểm tra tàu, hồ sơ và thiết bị;
- yêu cầu đình chỉ hoạt động;
- lập biên bản vi phạm;
- áp dụng biện pháp ngăn chặn theo thẩm quyền;
- tạm giữ tang vật, phương tiện khi có đủ căn cứ pháp luật;
- xử phạt hành chính;
- buộc chấm dứt hoạt động trái phép;
- chuyển cơ quan có thẩm quyền điều tra nếu phát hiện dấu hiệu tội phạm.
Việc tạm giữ tàu hoặc thiết bị không được thực hiện mặc nhiên, mà phải đúng căn cứ, trình tự và thẩm quyền theo pháp luật về xử lý vi phạm hành chính và pháp luật chuyên ngành.
- Điều khoản hợp đồng cần thiết
Hợp đồng với chuyên gia hoặc tổ chức nước ngoài nên có:
Điều khoản về điều kiện thực hiện:
Chỉ triển khai khảo sát sau khi các giấy phép, chấp thuận và điều kiện pháp lý cần thiết đã được hoàn tất.
Điều khoản bảo mật:
Dữ liệu khảo sát, tọa độ, bản đồ và kết quả nghiên cứu chỉ được sử dụng đúng mục đích; không được sao chép, cung cấp hoặc chuyển giao cho bên thứ ba trái quy định pháp luật.
Điều khoản kiểm soát chuyên gia nước ngoài:
Chuyên gia nước ngoài phải tuân thủ pháp luật Việt Nam, phạm vi hoạt động được phép và yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền.
Điều khoản vi phạm:
Vi phạm quy định về quốc phòng, an ninh, bảo mật dữ liệu hoặc hoạt động ngoài phạm vi được phép là căn cứ đình chỉ, chấm dứt hợp đồng và yêu cầu bồi thường nếu có thiệt hại.
III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”
- Về tâm lý
Không nên mặc định nhà nghiên cứu có ý đồ xấu. Nguyên nhân có thể là tâm lý “ưu tiên nghiên cứu, hoàn thiện thủ tục sau”, hoặc đánh giá chưa đầy đủ tính nhạy cảm của dữ liệu biển.
Cần chuyển từ tư duy “tránh bị xử phạt” sang “tuân thủ pháp luật để bảo vệ công trình nghiên cứu và lợi ích quốc gia”.
- Về giáo dục
Viện cần đào tạo định kỳ cho lãnh đạo, chủ nhiệm đề tài, thuyền trưởng, kỹ thuật viên và chuyên gia nước ngoài về:
- pháp luật biển;
- chủ quyền, quyền chủ quyền;
- thủ tục cấp phép;
- bảo vệ bí mật nhà nước;
- quản lý dữ liệu;
- xử lý khi cơ quan chức năng kiểm tra.
- Về quản trị
Thiết lập nguyên tắc: “Không đủ điều kiện pháp lý – không xuất bến – không khảo sát – không thu thập dữ liệu.”
Trước khi tàu hoạt động phải kiểm tra: giấy phép, khu vực khảo sát, nhân sự, chuyên gia nước ngoài, thiết bị, dữ liệu, bảo mật và phương án xử lý sự cố.
IV. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG
- Xử lý trước mắt
Dừng khảo sát → bảo toàn tàu, thiết bị và dữ liệu → lập biên bản → kiểm soát việc tiếp cận dữ liệu → phối hợp cơ quan chức năng → xác định mức độ vi phạm.
- Xác định trách nhiệm
Phân định trách nhiệm của:
- Viện nghiên cứu;
- người đứng đầu;
- chủ nhiệm đề tài;
- thuyền trưởng;
- người trực tiếp thu thập, quản lý dữ liệu;
- chuyên gia nước ngoài.
Mức trách nhiệm phụ thuộc vào hành vi, lỗi, hậu quả và tính chất dữ liệu.
- Khắc phục
Nếu chưa có dấu hiệu tội phạm: Đình chỉ → rà soát pháp lý → hoàn thiện hồ sơ → xin cấp phép/chấp thuận → xây dựng phương án bảo mật → chỉ tiếp tục nghiên cứu khi đủ điều kiện.
- Giải pháp lâu dài
Xây dựng quy trình tuân thủ nghiên cứu biển, trong đó mọi dự án có yếu tố nước ngoài phải được thẩm định trước về:
- pháp luật biển;
- quốc phòng – an ninh;
- giấy phép;
- thiết bị;
- nhân sự;
- dữ liệu;
- hợp đồng;
- phương án bảo mật.
KẾT LUẬN
Hoạt động nghiên cứu khoa học biển được Nhà nước khuyến khích nhưng không phải là lĩnh vực nằm ngoài yêu cầu về chủ quyền, quốc phòng và an ninh. Viện nghiên cứu phải tuân thủ đầy đủ thủ tục cấp phép, kiểm soát chuyên gia nước ngoài và bảo vệ dữ liệu. Cách xử lý phù hợp là nghiêm minh nhưng phân hóa trách nhiệm, vừa bảo vệ lợi ích quốc gia, vừa tạo điều kiện để hoạt động nghiên cứu khoa học hợp pháp tiếp tục phát triển.
GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:
Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.
Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.