TÌNH HUỐNG 496: MỘT GIÁO SƯ BỊ MỘT KÊNH FANPAGE MẠNG XÃ HỘI TỰ Ý QUÉT HÌNH ẢNH KHUÔN MẶT, SỬ DỤNG CÔNG NGHỆ DEEPFAKE LÀM VIDEO GIẢ MẠO QUẢNG CÁO THUỐC ĐÔNG Y “CHỮA BÁCH BỆNH”: AI CHỊU TRÁCH NHIỆM?

MỘT GIÁO SƯ BỊ MỘT KÊNH FANPAGE MẠNG XÃ HỘI TỰ Ý QUÉT HÌNH ẢNH KHUÔN MẶT, SỬ DỤNG CÔNG NGHỆ DEEPFAKE LÀM VIDEO GIẢ MẠO QUẢNG CÁO THUỐC ĐÔNG Y “CHỮA BÁCH BỆNH”: AI CHỊU TRÁCH NHIỆM?

Công nghệ có thể tái tạo khuôn mặt, giọng nói và biểu cảm của một con người với độ chân thực ngày càng cao. Nhưng khi công nghệ Deepfake bị sử dụng để dựng một giáo sư thành “người giới thiệu thuốc”, vấn đề không còn đơn thuần là một video giả.

Đằng sau vài phút quảng cáo có thể là danh dự, uy tín nghề nghiệp của một nhà khoa học bị ảnh hưởng; là những người bệnh tin vào lời quảng cáo vì họ nghĩ đó là lời khuyên của một chuyên gia; và cũng có thể là nguy cơ thiệt hại về tài sản, sức khỏe nếu người dân bỏ qua việc khám, chữa bệnh phù hợp để sử dụng sản phẩm không rõ hiệu quả.

Dưới góc nhìn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo không làm giảm trách nhiệm của con người. Công nghệ là công cụ. Người tạo ra, sử dụng và khai thác nó vẫn phải chịu trách nhiệm đối với hành vi của mình.

1. BỐI CẢNH THỰC TẾ

Giả sử một giáo sư có uy tín trong lĩnh vực y học bất ngờ phát hiện trên mạng xã hội xuất hiện nhiều video sử dụng hình ảnh và giọng nói giống mình. Trong video, “giáo sư” giới thiệu một loại thuốc đông y, khẳng định sản phẩm có thể chữa khỏi nhiều loại bệnh hoặc đưa ra những cam kết về hiệu quả điều trị.

Thực tế, vị giáo sư không tham gia quay quảng cáo, không cung cấp giọng nói, cũng không cho phép bất kỳ cá nhân hay tổ chức nào sử dụng hình ảnh của mình cho mục đích thương mại.

Nguy hiểm của tình huống này nằm ở chỗ người xem rất khó nhận biết đâu là video thật, đâu là sản phẩm được tạo ra bằng công nghệ. Một người cao tuổi đang lo lắng vì bệnh tật có thể tin vào gương mặt quen thuộc của một giáo sư. Một gia đình có người bệnh có thể bỏ tiền mua sản phẩm chỉ vì cho rằng quảng cáo đó được bảo chứng bởi chuyên môn của người nổi tiếng.

Niềm tin, trong trường hợp này, có thể bị biến thành công cụ kinh doanh.

1. GÓC NHÌN PHÁP LÝ

Trước hết, Điều 32 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình. Việc sử dụng hình ảnh của cá nhân về nguyên tắc phải được người đó đồng ý, trừ những trường hợp pháp luật có quy định khác. Nếu việc sử dụng hình ảnh xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín hoặc gây thiệt hại thì người bị xâm phạm có quyền yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm, xin lỗi, cải chính công khai và bồi thường thiệt hại theo quy định pháp luật.

Trong môi trường số, hình ảnh và âm thanh cũng có thể liên quan đến dữ liệu cá nhân. Nghị định số 13/2023/NĐ-CP xác định dữ liệu cá nhân có thể tồn tại dưới dạng hình ảnh, âm thanh hoặc các dạng thông tin khác gắn với hoặc giúp xác định một con người cụ thể. Vì vậy, việc thu thập và sử dụng dữ liệu để tạo nội dung giả mạo không thể được xem nhẹ chỉ vì hành vi diễn ra trên không gian mạng.

Bên cạnh đó, Luật An ninh mạng năm 2018 nghiêm cấm việc sử dụng không gian mạng để thực hiện một số hành vi xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; đăng tải, phát tán thông tin sai sự thật hoặc thông tin có nội dung xâm phạm danh dự, uy tín của cá nhân trong những trường hợp luật định. Việc sử dụng Deepfake để dựng lên phát ngôn mà một người chưa từng nói cần được xem xét dựa trên mục đích, nội dung, hậu quả và các tình tiết cụ thể của vụ việc.

Đối với hoạt động quảng cáo, Luật Quảng cáo cũng nghiêm cấm quảng cáo sử dụng hình ảnh, lời nói, chữ viết của cá nhân khi chưa được sự đồng ý, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác; đồng thời cấm quảng cáo không đúng hoặc gây nhầm lẫn về công dụng, chất lượng và các đặc tính của sản phẩm.

Về trách nhiệm hình sự, không phải mọi hành vi làm Deepfake đều đương nhiên cấu thành tội phạm. Tuy nhiên, nếu có căn cứ cho thấy người thực hiện đã bịa đặt hoặc loan truyền thông tin biết rõ là sai sự thật nhằm xúc phạm nghiêm trọng nhân phẩm, danh dự hoặc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác thì hành vi có thể bị xem xét theo Điều 156 Bộ luật Hình sự về tội vu khống.

Trong trường hợp video giả mạo được sử dụng như một phương tiện để khiến người xem tin tưởng và chuyển tiền, mua hàng hoặc giao tài sản, cơ quan có thẩm quyền còn có thể xem xét dấu hiệu của các tội danh khác, trong đó có tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản nếu đủ các yếu tố cấu thành theo Bộ luật Hình sự.

Điều quan trọng là: việc định tội và xác định trách nhiệm cụ thể phải dựa trên chứng cứ, thiệt hại thực tế, động cơ, phương thức thực hiện và kết luận của cơ quan tiến hành tố tụng.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ

Theo quan điểm của ThS. Nguyễn Hữu Long, Deepfake nguy hiểm không chỉ vì nó tạo ra hình ảnh giả. Điều đáng lo hơn là nó khai thác một cơ chế tâm lý rất quen thuộc: con người thường dễ tin hơn khi thông tin được truyền tải bởi người có chuyên môn, danh tiếng hoặc vị thế xã hội.

Một người có thể nghi ngờ một quảng cáo vô danh. Nhưng nếu video xuất hiện hình ảnh một giáo sư, bác sĩ hoặc chuyên gia mà họ từng biết, mức độ cảnh giác có thể giảm xuống.

Đây là lý do giáo dục kỹ năng số cần được đặt song hành với phổ biến pháp luật. Người dân không nên mặc nhiên tin rằng “có người nổi tiếng xuất hiện thì chắc là thật”. Cần kiểm tra thông tin từ các kênh chính thức, đối chiếu với cơ sở y tế, cơ quan chuyên môn hoặc chính tài khoản đã được xác thực của người được cho là xuất hiện trong video.

Ở góc độ quản trị, các tổ chức, cá nhân có uy tín cũng nên chủ động bảo vệ danh tính số của mình. Một trang thông tin chính thức, thông báo rõ ràng về các hoạt động truyền thông được cấp phép và cơ chế cảnh báo khi phát hiện nội dung giả mạo có thể giúp giảm khoảng trống thông tin.

Im lặng quá lâu đôi khi khiến nội dung giả tiếp tục được chia sẻ. Nhưng phản ứng nóng vội cũng có thể làm thông tin lan rộng hơn. Cách phù hợp hơn là lưu giữ chứng cứ, xác minh nguồn phát tán và thực hiện các biện pháp pháp lý cần thiết.

1. KHUYẾN NGHỊ TỪ CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Khi phát hiện hình ảnh hoặc giọng nói của mình bị sử dụng để tạo video Deepfake, cá nhân không nên chỉ chụp màn hình rồi chờ nội dung tự biến mất.

Cần chủ động lưu giữ đường dẫn, hình ảnh, video, thời điểm phát hiện, tài khoản đăng tải, số lượt tiếp cận và các thông tin liên quan. Trong trường hợp cần thiết, có thể yêu cầu Thừa phát lại lập vi bằng đối với hành vi, sự kiện được ghi nhận theo quy định pháp luật. Vi bằng là nguồn chứng cứ để Tòa án và các cơ quan có thẩm quyền xem xét theo quy định pháp luật, chứ không tự động thay thế cho mọi loại tài liệu chứng minh khác.

Song song với việc bảo toàn chứng cứ, người bị ảnh hưởng có thể thực hiện cơ chế báo cáo nội dung vi phạm với nền tảng mạng xã hội, gửi yêu cầu gỡ bỏ hoặc hạn chế nội dung theo chính sách của nền tảng. Nếu có dấu hiệu vi phạm pháp luật, có thể gửi đơn, tài liệu và chứng cứ đến cơ quan có thẩm quyền để được xem xét, xử lý.

Trong những vụ việc có dấu hiệu tổ chức, sử dụng tài khoản ảo, máy chủ hoặc hạ tầng kỹ thuật để thực hiện hành vi trên không gian mạng, việc xác minh cần do cơ quan chức năng thực hiện theo thẩm quyền. Người dân không nên tự ý truy cập, tấn công hoặc phá hủy hệ thống của bên mà mình nghi ngờ, bởi hành vi “tự xử trên mạng” cũng có thể phát sinh rủi ro pháp lý.

Từ góc nhìn của một người làm công tác pháp lý, tâm lý và giáo dục, ThS. Nguyễn Hữu Long cho rằng: “Trong thời đại AI, bảo vệ danh dự không chỉ là bảo vệ một cá nhân trước lời nói sai sự thật. Đó còn là bảo vệ khả năng phân biệt thật – giả của cộng đồng. Khi công chúng tỉnh táo hơn, không gian cho những hành vi giả mạo cũng sẽ bị thu hẹp.”

THÔNG ĐIỆP VÀ THÔNG TIN LIÊN HỆ

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ hướng đến việc cung cấp góc nhìn pháp lý mà còn chú trọng giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý, góp phần hỗ trợ sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý, có thể để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: Gửi câu hỏi đến chuyên gia hoặc liên hệ qua hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ, tư vấn theo nhu cầu và phạm vi phù hợp.