Một startup công nghệ đang xây dựng đội ngũ nghiên cứu và phát triển (R&D) để tạo ra các sản phẩm, giải pháp kỹ thuật mới. Tuy nhiên, startup chưa xây dựng chính sách đào tạo R&D, không có chương trình đào tạo chuyên môn định kỳ và cũng chưa quy định rõ trách nhiệm của nhân viên trong việc cập nhật kiến thức kỹ thuật, sở hữu trí tuệ và bảo mật thông tin nghiên cứu.

Trong quá trình nghiên cứu, một nhân viên thực hiện sai quy trình kỹ thuật khiến kết quả thử nghiệm không đạt yêu cầu, đồng thời vô tình sử dụng một giải pháp kỹ thuật đã được chủ thể khác bảo hộ.

Startup cho rằng nhân viên phải tự chịu trách nhiệm vì đã được tuyển dụng dựa trên năng lực chuyên môn. Ngược lại, nhân viên cho rằng startup không đào tạo, không hướng dẫn và không xây dựng quy trình R&D rõ ràng nên không thể hoàn toàn quy trách nhiệm cho người lao động.

Vậy startup không có chính sách đào tạo R&D có phải là vi phạm pháp luật hay không? Khi hoạt động nghiên cứu phát sinh sai sót, startup có thể phải chịu những rủi ro pháp lý nào?

I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Startup A hoạt động trong lĩnh vực công nghệ và thành lập bộ phận R&D để nghiên cứu, phát triển sản phẩm mới.

Startup A tuyển dụng nhân viên B có chuyên môn kỹ thuật để thực hiện hoạt động nghiên cứu.

Tuy nhiên, startup chưa xây dựng chính sách đào tạo R&D, không tổ chức đào tạo định kỳ và chưa có chương trình hướng dẫn thống nhất về quy trình nghiên cứu, bảo mật thông tin và quản trị tài sản trí tuệ.

Trong quá trình nghiên cứu, B thực hiện sai một số thao tác kỹ thuật, khiến kết quả thử nghiệm không đạt yêu cầu. Đồng thời, B sử dụng một giải pháp kỹ thuật mà startup chưa kiểm tra đầy đủ về tình trạng bảo hộ của chủ thể khác.

Sau đó, startup phát hiện sai sót và cho rằng nhân viên B phải chịu trách nhiệm vì đây là lỗi chuyên môn của cá nhân.

B cho rằng startup không đào tạo, không hướng dẫn đầy đủ nên trách nhiệm không thể hoàn toàn thuộc về mình.

Vấn đề pháp lý đặt ra là pháp luật có bắt buộc startup phải xây dựng chính sách đào tạo R&D hay không và việc không đào tạo có thể làm phát sinh trách nhiệm pháp lý cho startup như thế nào.

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

1. Quy định của pháp luật

1.1. Nghĩa vụ đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ của người lao động

Theo Điều 59 Bộ luật Lao động năm 2019, người sử dụng lao động có trách nhiệm tổ chức đào tạo, đào tạo lại, bồi dưỡng, nâng cao trình độ, kỹ năng nghề cho người lao động để duy trì, chuyển đổi nghề nghiệp, việc làm cho người lao động.

Đối với hoạt động R&D, việc đào tạo còn có thể được doanh nghiệp quy định trong hợp đồng lao động, nội quy lao động, quy chế chuyên môn hoặc chính sách đào tạo nội bộ phù hợp với tính chất công việc.

1.2. Quyền và nghĩa vụ của người sử dụng lao động

Theo Điều 6 Bộ luật Lao động năm 2019, người sử dụng lao động có quyền tuyển dụng, bố trí, quản lý, điều hành, giám sát lao động; đồng thời phải thực hiện các nghĩa vụ theo quy định của pháp luật lao động.

Đối với nhân sự R&D, doanh nghiệp có quyền tổ chức, phân công và kiểm soát hoạt động nghiên cứu phù hợp với công việc đã thỏa thuận.

1.3. Trách nhiệm của người lao động

Theo Điều 5 Bộ luật Lao động năm 2019, người lao động có nghĩa vụ thực hiện hợp đồng lao động, thỏa ước lao động tập thể và các thỏa thuận hợp pháp khác; chấp hành kỷ luật lao động, nội quy lao động và tuân theo sự quản lý, điều hành, giám sát của người sử dụng lao động.

Do đó, việc doanh nghiệp có nghĩa vụ đào tạo không đồng nghĩa người lao động được miễn trách nhiệm đối với mọi sai sót chuyên môn.

1.4. Bảo vệ tài sản trí tuệ trong hoạt động nghiên cứu

Theo khoản 12 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, sáng chế là giải pháp kỹ thuật dưới dạng sản phẩm hoặc quy trình nhằm giải quyết một vấn đề xác định bằng việc ứng dụng các quy luật tự nhiên.

Theo Điều 58 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, sáng chế được bảo hộ dưới hình thức Bằng độc quyền sáng chế nếu đáp ứng các điều kiện về tính mới, trình độ sáng tạo và khả năng áp dụng công nghiệp.

Theo Điều 60 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, tính mới của sáng chế được xác định trên cơ sở tình trạng kỹ thuật và việc thông tin về sáng chế đã bị bộc lộ công khai trước ngày nộp đơn hoặc ngày ưu tiên theo quy định.

Do đó, nhân sự R&D cần có nhận thức về sở hữu trí tuệ để hạn chế việc công bố thông tin nghiên cứu hoặc sử dụng giải pháp kỹ thuật của chủ thể khác mà chưa đánh giá đầy đủ.

1.5. Bảo mật thông tin nghiên cứu

Theo Điều 84 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, bí mật kinh doanh được bảo hộ nếu đáp ứng các điều kiện luật định, trong đó có điều kiện thông tin được chủ sở hữu bảo mật bằng các biện pháp cần thiết.

Do đó, đào tạo nhân sự R&D về bảo mật thông tin là một biện pháp quản trị quan trọng để bảo vệ tài sản trí tuệ của startup.

2. Áp dụng vào tình huống

Trong tình huống này, việc Startup A không có chính sách đào tạo R&D riêng không đương nhiên là hành vi vi phạm pháp luật.

Pháp luật không đặt ra một quy định chung rằng mọi startup công nghệ bắt buộc phải ban hành một văn bản có tên là “Chính sách đào tạo R&D”.

Tuy nhiên, startup vẫn có trách nhiệm tổ chức đào tạo, đào tạo lại, bồi dưỡng và nâng cao trình độ, kỹ năng nghề cho người lao động theo Điều 59 Bộ luật Lao động năm 2019 trong phạm vi và trường hợp pháp luật quy định.

Đối với nhân viên R&D, việc không xây dựng chương trình đào tạo phù hợp có thể làm tăng nguy cơ xảy ra sai sót trong quá trình nghiên cứu.

Nếu B đã được đào tạo đầy đủ, được cung cấp quy trình kỹ thuật rõ ràng nhưng cố ý hoặc vi phạm quy định trong quá trình thực hiện nhiệm vụ thì trách nhiệm của B có thể được xem xét theo quy định của pháp luật lao động và các thỏa thuận hợp pháp giữa hai bên.

Ngược lại, nếu startup giao cho B thực hiện công việc có yêu cầu chuyên môn cao nhưng không hướng dẫn, không đào tạo cần thiết, không xây dựng quy trình nghiên cứu và không kiểm soát hoạt động R&D thì startup khó có thể chỉ dựa vào chức danh chuyên môn của B để quy toàn bộ trách nhiệm cho người lao động.

Đặc biệt, nếu sai sót trong hoạt động R&D dẫn đến việc startup sử dụng hoặc khai thác giải pháp kỹ thuật thuộc phạm vi bảo hộ của chủ thể khác thì startup có thể phải đối mặt với rủi ro xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp.

Việc nhân viên không được đào tạo về sở hữu trí tuệ có thể là nguyên nhân quản trị dẫn đến sai sót, nhưng không thể mặc nhiên dùng lý do “nhân viên chưa được đào tạo” để loại trừ trách nhiệm pháp lý của startup đối với bên thứ ba nếu startup thực tế thực hiện hành vi xâm phạm.

Đối với thông tin nghiên cứu, nếu startup không đào tạo nhân viên về bảo mật và không áp dụng các biện pháp cần thiết để bảo vệ thông tin thì startup cũng có thể gặp khó khăn trong việc chứng minh điều kiện bảo hộ bí mật kinh doanh theo Điều 84 Luật Sở hữu trí tuệ.

Như vậy, chính sách đào tạo R&D không chỉ có ý nghĩa về mặt nhân sự mà còn liên quan trực tiếp đến quản trị rủi ro sở hữu trí tuệ và trách nhiệm của startup trong hoạt động nghiên cứu, phát triển sản phẩm.

3. Kết luận pháp lý

Startup không có chính sách đào tạo R&D riêng không đương nhiên đồng nghĩa với việc vi phạm pháp luật.

Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn phải thực hiện các nghĩa vụ về đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ, kỹ năng nghề cho người lao động theo quy định pháp luật lao động và phải bảo đảm hoạt động R&D được tổ chức phù hợp với tính chất công việc.

Đối với startup công nghệ, thiếu chính sách đào tạo R&D có thể làm gia tăng nguy cơ sai sót kỹ thuật, vi phạm nghĩa vụ bảo mật và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của chủ thể khác.

Vì vậy, xây dựng chính sách đào tạo R&D là biện pháp quản trị rủi ro cần thiết, dù không phải mọi startup đều bị pháp luật bắt buộc phải có một văn bản riêng mang tên “Chính sách đào tạo R&D”.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Trong môi trường startup, nhân sự R&D thường phải làm việc với công nghệ mới, quy trình chưa hoàn thiện và áp lực đưa sản phẩm ra thị trường nhanh.

Nếu doanh nghiệp chỉ tuyển người có chuyên môn rồi giao nhiệm vụ mà không đào tạo liên tục thì rất dễ hình thành tâm lý “đã tuyển vì có năng lực thì tự chịu trách nhiệm”.

Tuy nhiên, R&D là hoạt động liên tục thay đổi. Một nhân viên có chuyên môn kỹ thuật chưa chắc đã có đầy đủ kiến thức về sở hữu trí tuệ, bảo mật dữ liệu, quản trị hồ sơ nghiên cứu hoặc quy trình đánh giá rủi ro công nghệ.

Do đó, đào tạo R&D cần được nhìn nhận như một cơ chế kiểm soát rủi ro, chứ không đơn thuần là một khoản chi phí nhân sự.

Đào tạo tốt giúp nhân viên hiểu rõ giới hạn công việc, biết thông tin nào cần bảo mật, biết khi nào phải báo cáo và biết cách kiểm tra rủi ro pháp lý trước khi đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất hoặc thương mại hóa.

IV. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Thứ nhất, xây dựng chương trình đào tạo R&D

Startup cần xác định các nội dung đào tạo phù hợp với từng vị trí nghiên cứu, bao gồm chuyên môn kỹ thuật, quy trình thử nghiệm, quản lý dữ liệu, an toàn, sở hữu trí tuệ và bảo mật thông tin.

Thứ hai, đào tạo về sở hữu trí tuệ

Nhân viên R&D cần được hướng dẫn cách nhận diện sáng chế, bí mật kinh doanh, quyền tác giả và các đối tượng sở hữu trí tuệ khác.

Đặc biệt, trước khi công bố kết quả nghiên cứu hoặc sử dụng một giải pháp kỹ thuật có sẵn, nhân viên cần biết khi nào phải báo cáo và yêu cầu bộ phận phụ trách sở hữu trí tuệ kiểm tra.

Thứ ba, lưu giữ hồ sơ đào tạo

Startup nên lưu lại nội dung chương trình, tài liệu đào tạo, danh sách người tham gia và kết quả đánh giá.

Những tài liệu này vừa giúp kiểm soát chất lượng nhân sự vừa là căn cứ chứng minh doanh nghiệp đã thực hiện hoạt động đào tạo và hướng dẫn cần thiết.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA

Không có chính sách đào tạo R&D không phải lúc nào cũng là vi phạm, nhưng một startup công nghệ không đào tạo nhân sự R&D đang tự gia tăng rủi ro pháp lý và công nghệ của chính mình.

R&D không chỉ là câu chuyện tạo ra sản phẩm mới. Đó còn là quá trình quản lý dữ liệu, bí mật kinh doanh, sáng chế, quyền sở hữu trí tuệ và trách nhiệm đối với kết quả nghiên cứu.

Vì vậy, một chính sách đào tạo R&D tốt phải giúp nhân viên trả lời được ba câu hỏi:

Được nghiên cứu cái gì?

Được sử dụng và công bố thông tin đến đâu?

Khi phát hiện rủi ro kỹ thuật hoặc pháp lý thì phải báo cho ai?

THÔNG ĐIỆP CỦA CHUYÊN GIA

Đào tạo R&D không chỉ để nhân viên làm việc tốt hơn, mà còn để startup kiểm soát rủi ro trước khi một sai sót kỹ thuật trở thành một tranh chấp pháp lý.

Startup càng đầu tư nghiêm túc cho đào tạo nhân sự R&D thì càng có khả năng bảo vệ kết quả nghiên cứu, hạn chế sai sót và xây dựng hệ thống đổi mới sáng tạo bền vững.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.