TÌNH HUỐNG 606 : STARTUP KHÔNG CÓ QUY ĐỊNH VỀ SÁNG CHẾ CỦA NHÂN VIÊN?

 

Trong các startup công nghệ, nhân viên thường trực tiếp nghiên cứu, phát triển sản phẩm và tạo ra những giải pháp kỹ thuật mới. Tuy nhiên, nhiều startup chỉ tập trung vào phát triển sản phẩm mà chưa xây dựng quy định nội bộ về việc xác định, đăng ký và khai thác sáng chế của nhân viên.

Điều này có thể dẫn đến tranh chấp khi nhân viên cho rằng mình là người tạo ra sáng chế nên có quyền tự quyết định, trong khi startup cho rằng sáng chế được hình thành từ công việc và nguồn lực của doanh nghiệp.

Vậy startup không có quy định nội bộ về sáng chế của nhân viên có mất quyền đối với sáng chế hay không?

1. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Startup A hoạt động trong lĩnh vực công nghệ. Trong quá trình làm việc, nhân viên B được giao nghiên cứu một giải pháp kỹ thuật nhằm cải thiện hiệu suất sản phẩm.

B sử dụng thiết bị, dữ liệu, phần mềm và kinh phí nghiên cứu của Startup A để phát triển giải pháp. Sau thời gian thử nghiệm, B tạo ra một giải pháp kỹ thuật có khả năng đáp ứng điều kiện bảo hộ sáng chế.

Tuy nhiên, Startup A chưa xây dựng quy chế nội bộ về sáng chế của nhân viên, chưa có quy trình thông báo sáng kiến, chưa quy định rõ cơ chế xác định quyền đăng ký và cũng chưa có thỏa thuận riêng với B về quyền đối với kết quả nghiên cứu.

Sau khi tạo ra giải pháp, B cho rằng mình là người trực tiếp sáng tạo nên có quyền đăng ký sáng chế. Startup A lại cho rằng giải pháp được tạo ra trong quá trình thực hiện công việc và bằng nguồn lực của startup nên quyền đăng ký phải thuộc về startup.

Vậy trong trường hợp này, việc startup không có quy định nội bộ có khiến startup mất quyền đối với sáng chế hay không?

1. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”
2. Quy định của pháp luật

Theo khoản 12 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, sáng chế là giải pháp kỹ thuật dưới dạng sản phẩm hoặc quy trình nhằm giải quyết một vấn đề xác định bằng việc ứng dụng các quy luật tự nhiên.

Theo Điều 58 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, sáng chế được bảo hộ dưới hình thức Bằng độc quyền sáng chế nếu đáp ứng các điều kiện về tính mới, trình độ sáng tạo và khả năng áp dụng công nghiệp.

Theo Điều 86 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, tổ chức, cá nhân có quyền đăng ký sáng chế nếu là tác giả tạo ra sáng chế bằng công sức và chi phí của mình; hoặc tổ chức, cá nhân đầu tư kinh phí, phương tiện vật chất cho tác giả dưới hình thức giao việc, thuê việc, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác.

Theo Điều 87 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, người có quyền đăng ký có thể chuyển giao quyền đăng ký sáng chế cho tổ chức, cá nhân khác bằng hợp đồng bằng văn bản.

Theo Điều 90 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, trong trường hợp có nhiều đơn đăng ký các sáng chế trùng hoặc tương đương với nhau thì văn bằng bảo hộ được cấp cho sáng chế trong đơn hợp lệ có ngày ưu tiên hoặc ngày nộp đơn sớm nhất trong số các đơn đáp ứng điều kiện.

Theo Điều 84 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, bí mật kinh doanh được bảo hộ nếu đáp ứng các điều kiện luật định, trong đó thông tin phải không phải là hiểu biết thông thường, có khả năng tạo lợi thế trong kinh doanh và được chủ thể kiểm soát áp dụng các biện pháp cần thiết để bảo mật.

Theo Điều 125 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, chủ sở hữu đối tượng sở hữu công nghiệp có quyền ngăn cấm người khác sử dụng đối tượng thuộc phạm vi quyền của mình, trừ các trường hợp ngoại lệ do pháp luật quy định.

Theo Điều 198 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, chủ thể quyền sở hữu trí tuệ có quyền áp dụng các biện pháp tự bảo vệ để bảo vệ quyền của mình, bao gồm yêu cầu chấm dứt hành vi xâm phạm, xin lỗi, cải chính công khai và bồi thường thiệt hại; đồng thời có thể yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền xử lý hành vi xâm phạm.

2. Áp dụng vào tình huống

Trong trường hợp này, việc Startup A không có quy định nội bộ về sáng chế của nhân viên không đồng nghĩa với việc startup đương nhiên mất quyền đối với sáng chế.

Căn cứ quan trọng vẫn là Điều 86 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, đặc biệt là việc xác định ai là người đầu tư kinh phí, phương tiện vật chất cho tác giả dưới hình thức giao việc hoặc thuê việc.

Nếu B được Startup A giao nhiệm vụ nghiên cứu, sử dụng thiết bị, dữ liệu, phần mềm, kinh phí và các nguồn lực của startup để thực hiện nhiệm vụ thì Startup A có cơ sở pháp lý để xác định mình là chủ thể có quyền đăng ký sáng chế.

Việc B là người trực tiếp nghiên cứu và tạo ra giải pháp không đồng nghĩa với việc B đương nhiên là người duy nhất có quyền đăng ký sáng chế.

Cần phân biệt rõ tác giả sáng chế với người có quyền đăng ký sáng chế. B có thể là người trực tiếp tạo ra giải pháp nhưng quyền đăng ký có thể thuộc Startup A nếu đáp ứng điều kiện của Điều 86.

Tuy nhiên, việc startup không có quy định nội bộ sẽ tạo ra một khoảng trống chứng cứ rất lớn.

Khi tranh chấp phát sinh, Startup A có thể phải chứng minh B được giao nhiệm vụ gì, nhiệm vụ đó có liên quan trực tiếp đến việc tạo ra sáng chế hay không, nguồn kinh phí nghiên cứu do ai cung cấp, thiết bị và dữ liệu thuộc về ai, quá trình nghiên cứu diễn ra như thế nào và kết quả được tạo ra trong phạm vi công việc ra sao.

Nếu startup có hợp đồng lao động, quyết định giao nhiệm vụ, email chỉ đạo nghiên cứu, hồ sơ R&D, dữ liệu thử nghiệm, tài liệu kỹ thuật và chứng từ thể hiện chi phí đầu tư thì đây sẽ là những căn cứ quan trọng để chứng minh nguồn gốc sáng chế.

Ngược lại, nếu B tự nghiên cứu hoàn toàn ngoài phạm vi nhiệm vụ, sử dụng chủ yếu nguồn lực cá nhân và startup không chứng minh được mình đã giao việc hoặc đầu tư phương tiện vật chất cho việc tạo ra sáng chế thì không thể chỉ dựa vào quan hệ lao động để mặc nhiên kết luận startup có quyền đăng ký.

Một vấn đề khác là bí mật kinh doanh.

Nếu startup chưa đăng ký sáng chế nhưng muốn bảo vệ giải pháp dưới dạng bí mật kinh doanh thì startup phải thực sự có các biện pháp bảo mật cần thiết.

Do đó, nếu Startup A không có quy định phân loại thông tin mật, không kiểm soát quyền truy cập, không có cam kết bảo mật và để nhân viên tự do chia sẻ tài liệu kỹ thuật thì khả năng chứng minh điều kiện bảo hộ bí mật kinh doanh sẽ yếu hơn.

Đặc biệt, startup cần nhanh chóng đánh giá khả năng đăng ký sáng chế. Nguyên tắc nộp đơn đầu tiên tại Điều 90 khiến việc chậm trễ trong xác lập quyền có thể tạo ra rủi ro đáng kể nếu xuất hiện một chủ thể khác nộp đơn đối với sáng chế trùng hoặc tương đương.

3. Kết luận pháp lý

Startup không có quy định nội bộ về sáng chế của nhân viên không đồng nghĩa với việc startup mất quyền đối với sáng chế.

Nếu sáng chế được tạo ra trong quá trình nhân viên thực hiện nhiệm vụ được startup giao và startup là bên đầu tư kinh phí, phương tiện vật chất cho việc tạo ra sáng chế thì startup vẫn có cơ sở xác định quyền đăng ký theo Điều 86 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025.

Tuy nhiên, việc thiếu quy chế nội bộ, thỏa thuận và hồ sơ quản lý quá trình nghiên cứu sẽ làm tăng đáng kể rủi ro tranh chấp và khiến startup khó chứng minh quyền của mình.

Vì vậy, startup cần xác lập cơ chế quản lý sáng chế ngay từ thời điểm giao nhiệm vụ nghiên cứu, thay vì chờ đến khi sáng chế được tạo ra hoặc tranh chấp phát sinh mới xác định quyền.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Về tâm lý, nhân viên có thể cho rằng “tôi là người nghĩ ra nên sáng chế là của tôi”. Nếu doanh nghiệp không giải thích rõ ngay từ đầu thì nhận thức này rất dễ dẫn đến tranh chấp.

Về giáo dục, startup cần giúp nhân viên hiểu rõ sự khác biệt giữa tác giả sáng chế và chủ thể có quyền đăng ký sáng chế. Hai chủ thể này không nhất thiết là một.

Về quản trị, startup công nghệ cần coi quản trị tài sản trí tuệ là một bộ phận của quản trị doanh nghiệp, không phải vấn đề chỉ được giải quyết khi có tranh chấp.

Đặc biệt, đối với startup, tài sản trí tuệ có thể là một trong những tài sản quan trọng nhất khi gọi vốn, M&A hoặc chuyển giao công nghệ. Vì vậy, việc xác lập quyền từ sớm có ý nghĩa trực tiếp đối với giá trị doanh nghiệp.

1. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Thứ nhất, startup cần ban hành quy chế sở hữu trí tuệ nội bộ, trong đó quy định rõ việc xác định tác giả, chủ thể có quyền đăng ký, quyền khai thác và cơ chế ghi nhận sáng chế của nhân viên.

Thứ hai, đối với nhân sự R&D, startup cần quy định rõ trong hợp đồng lao động hoặc thỏa thuận riêng về nhiệm vụ nghiên cứu, quyền đăng ký sáng chế và nghĩa vụ bảo mật.

Thứ ba, startup cần xây dựng quy trình ghi nhận sáng kiến từ thời điểm hình thành ý tưởng, giao nhiệm vụ, nghiên cứu, thử nghiệm cho đến khi hoàn thiện giải pháp.

Thứ tư, cần thiết lập cơ chế kiểm soát thông tin đối với bản vẽ kỹ thuật, mã nguồn, công thức, quy trình, dữ liệu thử nghiệm và các tài liệu có khả năng trở thành tài sản trí tuệ.

Thứ năm, khi phát hiện giải pháp có khả năng đáp ứng điều kiện bảo hộ sáng chế, startup cần đánh giá và tiến hành đăng ký sớm, tránh để việc công khai thông tin hoặc hành vi của bên thứ ba ảnh hưởng đến khả năng xác lập quyền.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA

Đối với startup công nghệ, không có quy định về sáng chế của nhân viên là một khoảng trống quản trị rất lớn.

Pháp luật không đặt ra nguyên tắc rằng doanh nghiệp phải có một quy chế nội bộ riêng thì mới có quyền đăng ký sáng chế. Nhưng quy chế nội bộ, hợp đồng, hồ sơ giao việc và cơ chế bảo mật lại là những công cụ quan trọng giúp doanh nghiệp chứng minh quyền của mình khi tranh chấp xảy ra.

Một startup có thể mất nhiều năm và hàng tỷ đồng để phát triển công nghệ, nhưng nếu không quản lý quyền sở hữu trí tuệ thì thành quả đó có thể trở thành nguồn tranh chấp ngay giữa doanh nghiệp và nhân viên.

THÔNG ĐIỆP CỦA CHUYÊN GIA

Đừng chờ đến khi nhân viên nghỉ việc hoặc sáng chế bị đưa cho đối thủ mới bắt đầu hỏi “sáng chế này thuộc về ai?”.

Với startup công nghệ, quyền sở hữu trí tuệ phải được xác định ngay từ khi bắt đầu nghiên cứu.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.