VIỆN NGHIÊN CỨU HẢI DƯƠNG HỌC TỰ Ý TỔ CHỨC TÀU LẶN KHẢO SÁT, ĐO ĐẠC THỀM LỤC ĐỊA VÙNG BIỂN QUẢNG TRỊ, PHỐI HỢP CHUYÊN GIA NƯỚC NGOÀI KHI CHƯA ĐƯỢC BỘ QUỐC PHÒNG CẤP PHÉP?

VIỆN NGHIÊN CỨU HẢI DƯƠNG HỌC TỰ Ý TỔ CHỨC TÀU LẶN KHẢO SÁT, ĐO ĐẠC THỀM LỤC ĐỊA VÙNG BIỂN QUẢNG TRỊ, PHỐI HỢP CHUYÊN GIA NƯỚC NGOÀI KHI CHƯA ĐƯỢC BỘ QUỐC PHÒNG CẤP PHÉP?

Góc nhìn của ThS Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị

1. BỐI CẢNH THỰC TẾ

Giả định một viện nghiên cứu hải dương học tổ chức tàu lặn thực hiện khảo sát, đo đạc tại khu vực thềm lục địa vùng biển Quảng Trị, đồng thời phối hợp với chuyên gia nước ngoài, nhưng chưa hoàn tất các thủ tục, giấy phép cần thiết theo quy định pháp luật.

Đây không chỉ là câu chuyện về một hoạt động nghiên cứu khoa học. Việc sử dụng tàu lặn và thiết bị chuyên dụng để thu thập dữ liệu về địa hình, địa chất, độ sâu hoặc các đặc điểm dưới đáy biển có thể tạo ra những dữ liệu có giá trị khoa học và quản lý. Trong một số trường hợp, dữ liệu thu thập được có thể liên quan đến yêu cầu bảo vệ quốc phòng, an ninh và chế độ bảo mật thông tin.

Vì vậy, khi phát hiện dấu hiệu hoạt động chưa được cấp phép hoặc chưa đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp lý, cơ quan chức năng có thể tiến hành kiểm tra, kiểm soát và áp dụng các biện pháp xử lý theo thẩm quyền.

2. GÓC NHÌN PHÁP LÝ

Trước hết, cần phân biệt rõ hoạt động nghiên cứu khoa học hợp pháp với nghiên cứu, khảo sát trái phép.

Điều 36 Luật Biển Việt Nam quy định tàu thuyền, tổ chức, cá nhân nước ngoài tiến hành nghiên cứu khoa học trong vùng biển Việt Nam phải có giấy phép của cơ quan nhà nước có thẩm quyền của Việt Nam, chịu sự giám sát của phía Việt Nam và tuân thủ các điều kiện luật định.

Đáng chú ý, Điều 37 Luật Biển Việt Nam xác định trong vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa Việt Nam, tổ chức, cá nhân không được tiến hành nghiên cứu khoa học trái phép; đồng thời không được thực hiện các hoạt động đe dọa chủ quyền, quốc phòng, an ninh của Việt Nam.

Do đó, nếu hoạt động khảo sát, đo đạc trong tình huống nêu trên thuộc trường hợp phải được cấp phép nhưng được triển khai khi chưa có giấy phép hợp lệ, thì vấn đề pháp lý không nằm ở việc “nghiên cứu khoa học” tự thân bị cấm, mà nằm ở việc thực hiện hoạt động nghiên cứu không đúng điều kiện và trình tự pháp luật quy định.

Một điểm cần lưu ý: không nên mặc nhiên kết luận mọi hoạt động khảo sát có chuyên gia nước ngoài đều phải xin “giấy phép của Bộ Quốc phòng”. Luật Biển Việt Nam quy định về giấy phép của cơ quan nhà nước có thẩm quyền; cơ quan nào có thẩm quyền cấp phép trong từng trường hợp phải được xác định theo pháp luật chuyên ngành và quy định hiện hành.

Về pháp luật khoa học, công nghệ, từ ngày 01/10/2025, Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15 đã có hiệu lực. Luật xác định nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phải đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế – xã hội, đồng thời bảo đảm quốc phòng, an ninh; luật cũng nghiêm cấm việc tiết lộ hoặc sử dụng trái phép dữ liệu nhạy cảm thu thập trong quá trình nghiên cứu gây ảnh hưởng đến an ninh quốc gia.

Đối với dữ liệu có khả năng thuộc phạm vi bí mật nhà nước, việc xác định đó có phải là bí mật nhà nước hay không phải căn cứ vào danh mục bí mật nhà nước và các điều kiện luật định, không thể chỉ dựa vào tính chất “nhạy cảm” của dữ liệu. Hiện hành là Luật Bảo vệ bí mật nhà nước số 117/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/03/2026.

Trong trường hợp phương tiện hoạt động tại khu vực cửa khẩu, cảng biển, Bộ đội Biên phòng có thẩm quyền kiểm tra, kiểm soát phương tiện khi có dấu hiệu vi phạm pháp luật và xử lý phương tiện vi phạm ở khu vực biên giới, cửa khẩu theo quy định.

Việc tạm giữ phương tiện và xử phạt vi phạm hành chính, nếu có, phải được thực hiện bởi người có thẩm quyền, đúng căn cứ, trình tự và phạm vi pháp luật cho phép; không nên đồng nhất “tạm giữ phương tiện để xử lý” với việc xác định ngay trách nhiệm hình sự hoặc kết luận có hành vi xâm phạm an ninh quốc gia.

3. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ

Từ góc độ tâm lý và giáo dục pháp luật, các hoạt động khoa học liên quan đến biển cần được nhìn nhận trên tinh thần tôn trọng khoa học nhưng không tách rời trách nhiệm pháp lý.

Nhà khoa học có quyền nghiên cứu, hợp tác quốc tế và tiếp cận tri thức mới. Tuy nhiên, khi nghiên cứu diễn ra tại khu vực có liên quan đến chủ quyền, quốc phòng, an ninh hoặc sử dụng dữ liệu có tính nhạy cảm, yêu cầu tuân thủ pháp luật phải được đặt ngay từ khâu xây dựng đề tài, lựa chọn địa điểm, phương tiện, thiết bị và đối tác.

Đặc biệt, hợp tác với chuyên gia nước ngoài cần có cơ chế kiểm soát rõ ràng về phạm vi công việc, quyền tiếp cận dữ liệu, lưu trữ, sao chép, chuyển giao và công bố kết quả nghiên cứu.

Về quản trị, một viện nghiên cứu không nên chỉ kiểm tra “đã có giấy phép hay chưa”, mà cần xây dựng quy trình tuân thủ trước – trong – sau nghiên cứu. Trong đó, phải xác định rõ:

• Hoạt động được tiến hành ở khu vực nào và có yêu cầu quản lý đặc thù hay không;
• Phương tiện, thiết bị sử dụng có thuộc diện phải kiểm soát hoặc được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận hay không;
• Thành phần chuyên gia, đối tác nước ngoài tham gia đến đâu;
• Dữ liệu nào được phép thu thập, lưu trữ, chia sẻ và công bố;
• Khi phát sinh yêu cầu kiểm tra của cơ quan chức năng, ai là người chịu trách nhiệm phối hợp.

Đây cũng là cách hạn chế nguy cơ một hoạt động khoa học hợp pháp về mục tiêu nhưng lại phát sinh vi phạm do thiếu kiểm soát thủ tục, dữ liệu hoặc đối tác.

4. KHUYẾN NGHỊ TỪ CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Theo tôi, đối với hoạt động khảo sát, nghiên cứu khoa học trên biển, tuân thủ pháp luật phải được xem là một bộ phận của quy trình nghiên cứu, không phải thủ tục thực hiện sau cùng.

Các viện nghiên cứu và tổ chức khoa học cần chủ động:

Thứ nhất, rà soát căn cứ pháp lý và xác định chính xác cơ quan có thẩm quyền cấp phép trước khi triển khai hoạt động trên biển; không tự suy đoán về thẩm quyền cấp phép.

Thứ hai, lập quy trình quản lý dữ liệu khảo sát, đặc biệt đối với dữ liệu về địa hình, tọa độ, độ sâu, địa chất đáy biển hoặc các dữ liệu khác có khả năng liên quan đến quốc phòng, an ninh. Chỉ những dữ liệu thực sự được phép chia sẻ mới được cung cấp cho bên thứ ba.

Thứ ba, đối với hợp tác quốc tế, cần thẩm định đối tác, phân quyền tiếp cận thiết bị và dữ liệu, đồng thời quy định rõ trách nhiệm của từng bên trước khi ra thực địa.

Thứ tư, khi có hoạt động kiểm tra, kiểm soát tại cảng biển hoặc trên biển, tổ chức và thuyền viên cần phối hợp với cơ quan chức năng, cung cấp hồ sơ và giải trình theo đúng quy định; không cản trở hoặc tự ý thay đổi hiện trạng phương tiện, thiết bị, dữ liệu liên quan đến vụ việc.

Thứ năm, cộng đồng cũng cần tiếp cận vấn đề một cách tỉnh táo. Khi chưa có kết luận chính thức của cơ quan có thẩm quyền, không nên suy diễn một vi phạm về thủ tục thành kết luận về mục đích xâm phạm chủ quyền hoặc an ninh quốc gia.

THÔNG ĐIỆP PHÁP LUẬT

Khoa học cần tự do để phát triển, nhưng hoạt động khoa học trên biển phải đi cùng trách nhiệm pháp lý. Tuân thủ đúng giấy phép, kiểm soát chặt dữ liệu và hợp tác quốc tế có trách nhiệm chính là cách bảo vệ đồng thời giá trị của nghiên cứu khoa học, lợi ích quốc gia và môi trường pháp lý an toàn cho cộng đồng.