TÌNH HUỐNG SỐ 361: XÂY NHÀ KIÊN CỐ TRÊN ĐẤT HÀNH LANG BẢO VỆ ĐÊ ĐIỀU CẤP ĐẶC BIỆT: KHI BỊ CƯỠNG CHẾ PHÁ DỠ CÓ ĐƯỢC HỖ TRỢ KINH PHÍ CHỖ Ở TẠM THỜI KHÔNG?

TÌNH HUỐNG SỐ 361: XÂY NHÀ KIÊN CỐ TRÊN ĐẤT HÀNH LANG BẢO VỆ ĐÊ ĐIỀU CẤP ĐẶC BIỆT: KHI BỊ CƯỠNG CHẾ PHÁ DỠ CÓ ĐƯỢC HỖ TRỢ KINH PHÍ CHỖ Ở TẠM THỜI KHÔNG?

Vi phạm hành lang bảo vệ an toàn đê điều là một trong những thực trạng vô cùng phức tạp và nhạy cảm trong quản lý nhà nước về đất đai. Nhiều hộ gia đình bất chấp quy định pháp luật, đầu tư số tiền lớn để xây dựng nhà ở kiên cố trên đất đê điều xung yếu. Đến khi chính quyền ban hành quyết định cưỡng chế tháo dỡ để bảo vệ đê trước mùa mưa lũ, tranh chấp gay gắt lại phát sinh xung quanh câu hỏi: Gia đình có được bồi thường công trình hoặc hỗ trợ chi phí chỗ ở tạm thời hay không?

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế để tháo gỡ bài toán này dưới sự kết hợp toàn diện giữa Lý – Tình – Pháp – Quản trị.

1. Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Năm 2019, hộ gia đình ông Nguyễn Văn A (ngụ tại xã B, tỉnh C) mua lại một phần diện tích đất ven sông thuộc phạm vi hành lang bảo vệ an toàn đê điều cấp đặc biệt – tuyến đê xung yếu bảo vệ an toàn cho cả vùng hạ lưu. Mặc dù biết rõ vị trí đất nằm hoàn toàn trong mốc giới hành lang bảo vệ đê và cấm mọi hoạt động xây dựng kiên cố, nhưng do lòng tham vật chất (giá đất ven sông rẻ hơn nhiều so với đất ở thông thường) cùng tâm lý chủ quan, xem thường quy hoạch thiên tai, ông A vẫn quyết định đầu tư hơn 1,2 tỷ đồng để xây dựng căn nhà 2 tầng kiên cố làm nơi sinh sống.

Đến năm 2026, trước tình hình biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp và nguy cơ lụt bão dâng cao, UBND tỉnh C chỉ đạo rà soát, xử lý dứt điểm các công trình vi phạm đê điều. UBND xã B đã lập biên bản vi phạm hành chính, ra quyết định xử phạt và yêu cầu gia đình ông A tự nguyện tháo dỡ, khôi phục lại tình trạng ban đầu của đất.

Do ông A cố tình không chấp hành, UBND huyện ban hành Quyết định cưỡng chế buộc thực hiện biện pháp khắc phục hậu quả. Lúc này, ông A rơi vào hoảng loạn, liên tục gửi đơn khiếu nại gay gắt với lý do:

Gia đình chỉ có duy nhất một căn nhà này để ở, nếu tháo dỡ sẽ không còn chỗ che mưa che nắng.

Chính quyền khi tiến hành cưỡng chế phá dỡ phải có trách nhiệm bồi thường giá trị căn nhà hoặc tối thiểu phải hỗ trợ kinh phí thuê chỗ ở tạm thời cho gia đình theo chính sách an sinh xã hội.

2. Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Dưới góc độ pháp lý, yêu cầu của ông A về việc đòi bồi thường công trình và hỗ trợ kinh phí chỗ ở tạm thời khi bị cưỡng chế phá dỡ là hoàn toàn không có căn cứ pháp luật. Luật Đê điều năm 2006 (sửa đổi, bổ sung năm 2018, 2025), Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 (sửa đổi, bổ sung năm 2020) và Luật Đất đai năm 2024 quy định rất rõ ràng về vấn đề này.

Điều cấm trong quản lý đê điều và nguyên tắc không bồi thường công trình sai phạm

Hành vi xây dựng nhà ở kiên cố trong phạm vi hành lang bảo vệ đê điều cấp đặc biệt là hành vi bị pháp luật nghiêm cấm.

Trích khoản 5 Điều 7 Luật Đê điều năm 2006 (sửa đổi, bổ sung năm 2018, 2025):

“Các hành vi bị nghiêm cấm:

5. Xây dựng công trình, nhà ở trong phạm vi bảo vệ đê điều và lòng sông, trừ công trình phục vụ phòng, chống lũ, bão, đê điều, giao thông, quốc phòng, an ninh và công trình đặc biệt khác được cấp có thẩm quyền phê duyệt.”

Đồng thời, pháp luật đất đai quy định rõ ràng về nguyên tắc xử lý tài sản khi thu hồi hoặc cưỡng chế giải tỏa đối với đất vi phạm:

Trích Điều 105 Luật Đất đai năm 2024 (về các trường hợp không được bồi thường tài sản gắn liền với đất):

“Tài sản gắn liền với đất không được bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất bao gồm:

Tài sản gắn liền với đất thuộc một trong các trường hợp thu hồi đất quy định tại các khoản 1, 2, 4, 5 và 8 Điều 81, điểm a và điểm c khoản 1 Điều 82 của Luật này;

Tài sản gắn liền với đất được tạo lập trái quy định của pháp luật hoặc tạo lập trong thời hạn hiệu lực của thông báo thu hồi đất của cơ quan nhà nước có thẩm quyền;

Tài sản gắn liền với đất được tạo lập trong phạm vi hành lang bảo vệ an toàn công trình đã được công bố, cắm mốc…”

Như vậy, toàn bộ công trình trị giá 1,2 tỷ đồng của ông A được tạo lập trái phép trên đất hành lang bảo vệ đê điều nên không thuộc diện được bồi thường hay hỗ trợ hoàn trả dưới bất kỳ hình thức nào.

Quy định về hỗ trợ chỗ ở tạm thời và nghĩa vụ chi trả chi phí cưỡng chế

Ông A đã lầm tưởng giữa quy định Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất hợp pháp với Biện pháp cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính.

 

Trích khoản 1 Điều 86 Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 (sửa đổi, bổ sung năm 2020):

“Cá nhân, tổ chức vi phạm hành chính không tự nguyện chấp hành quyết định xử phạt, quyết định áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả thì bị cưỡng chế thi hành.

Cá nhân, tổ chức bị cưỡng chế phải chịu mọi chi phí cho hoạt động cưỡng chế.”

Pháp luật hiện hành không có bất kỳ quy định nào bắt buộc cơ quan nhà nước phải cấp kinh phí hỗ trợ chỗ ở tạm thời cho người có hành vi vi phạm hành chính bị cưỡng chế phá dỡ công trình sai phạm. Ngược lại, hộ ông A còn có nghĩa vụ phải chi trả toàn bộ chi phí mà chính quyền bỏ ra để tổ chức lực lượng, phương tiện thực hiện việc cưỡng chế.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Khía cạnh Tâm lý & Giáo dục: Bài học về “Lòng tham vật chất” và tâm lý xem thường thiên tai

Tâm lý liều lĩnh và tư duy may rủi: Trường hợp ông A đại diện cho một bộ phận người dân có tâm lý chủ quan: “Mấy năm nay có thấy lũ lớn đâu”, “Xung quanh nhiều người làm được thì mình cũng làm được”. Chính lòng tham sở hữu đất giá rẻ đã làm mờ mắt, khiến họ phớt lờ các cảnh báo pháp lý và nguy cơ thiên tai tàn phá.

Giáo dục ý thức phòng chống lụt bão: Đê điều cấp đặc biệt là “mạch máu” bảo vệ an toàn tính mạng, tài sản của hàng vạn hộ dân vùng hạ lưu. Xâm phạm đê điều không chỉ là vi phạm pháp luật mà còn là hành vi đe dọa trực tiếp đến an toàn cộng đồng. Bài học giáo dục cần lan tỏa ở đây là: Không một tài sản cá nhân nào được phép đặt lên trên sự an toàn của toàn thể cộng đồng.

Khía cạnh Quản trị rủi ro tài sản cá nhân & Quản trị an sinh xã hội

Sự thất bại trong quản trị rủi ro tài sản: Việc dồn toàn bộ tiền tích góp cả đời (1,2 tỷ đồng) vào một công trình xây dựng trái phép trên đất đê điều thể hiện sự yếu kém nghiêm trọng trong quản trị tài sản cá nhân. Chi phí sửa chữa sai lầm này đắt hơn rất nhiều so với chi phí tìm hiểu pháp luật ngay từ đầu.

Quản trị an sinh xã hội chính quyền: Về mặt lý, chính quyền phải kiên quyết cưỡng chế. Nhưng về mặt tình, nếu đẩy một hộ gia đình vào cảnh “màn trời chiếu đất” sẽ dễ tạo ra điểm nóng mâu thuẫn xã hội. Do đó, bài toán quản trị đòi hỏi chính quyền địa phương phải vừa giữ vững kỷ cương pháp luật, vừa khéo léo lồng ghép các chính sách an sinh mang tính hỗ trợ cộng đồng.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để xử lý triệt để tình huống này một cách thấu tình đạt lý, vừa đảm bảo tính thượng tôn pháp luật vừa duy trì sự ổn định tại địa phương, ThS. Nguyễn Hữu Long đề xuất phương án giải quyết 3 bước như sau:

Bước 1: Vận động, hòa giải xóm giềng và Tuyên truyền pháp lý thiện chí

UBND xã B cần thành lập Tổ vận động gồm đại diện Mặt trận Tổ quốc, Hội Nông dân, Công an xã và người có uy tín trong dòng họ/xóm giềng để tiếp xúc trực tiếp với gia đình ông A.

Tổ công tác cần kiên trì giải thích rõ các quy định tại Luật Đê điều năm 2006 (sửa đổi, bổ sung năm 2018, 2025) và Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 (sửa đổi, bổ sung năm 2020), giúp ông A nhận thức rõ: Kiện tụng chắc chắn sẽ thua, đòi bồi thường hay hỗ trợ chỗ ở là sai luật.

Phân tích rõ lợi ích của việc tự nguyện tháo dỡ: Gia đình sẽ tự chủ động thu gom, tận dụng lại các vật liệu xây dựng có giá trị (sắt thép, cửa, tôn, thiết bị điện nước…) để giảm thiểu tối đa thiệt hại tài chính, đồng thời không phải gánh thêm khoản chi phí cưỡng chế từ Nhà nước.

Bước 2: Kích hoạt cơ chế an sinh xã hội & Hỗ trợ cộng đồng (Không dùng sai ngân sách)

Chính quyền xã B phối hợp với thôn/xóm tiến hành xác minh hoàn cảnh thực tế của gia đình ông A. Nếu xác định đây thực sự là căn nhà duy nhất và gia đình lâm vào cảnh khó khăn về chỗ ở:

Chính quyền không được lấy ngân sách nhà nước để hỗ trợ chi trả sai quy định (vì sẽ vi phạm Luật Ngân sách nhà nước năm 2015).

Thay vào đó, địa phương sẽ kích hoạt các kênh xã hội hóa: Vận động từ Quỹ “Vì người nghèo”, các nhà hào tâm hoặc kêu gọi tinh thần “tương thân tương ái”, hòa giải xóm giềng hỗ trợ cho hộ ông A tạm mượn nhà trống trong xóm hoặc hỗ trợ một phần kinh phí nhỏ để thuê chỗ ở tạm thời trong 3–6 tháng.

Hướng dẫn gia đình ông A làm thủ tục đăng ký thuê/mua nhà ở xã hội hoặc xin giao đất ở theo đúng quy chuẩn quy hoạch dân cư an toàn của địa phương.

Bước 3: Thi hành cưỡng chế đúng trình tự và Bảo đảm an toàn tuyệt đối

Trong trường hợp gia đình ông A vẫn cố tình chống đối, không chấp hành sau khi đã được vận động và hỗ trợ phương án chỗ ở tạm, UBND huyện cần tiến hành cưỡng chế theo đúng quy định pháp luật.

Quá trình thi hành cưỡng chế phải lập phương án bảo vệ chi tiết, phối hợp các lực lượng chức năng hỗ trợ gia đình di dời tài sản, đồ đạc sinh hoạt đến nơi cất giữ an toàn, tuyệt đối không để xảy ra thất thoát, hư hỏng tài sản hợp pháp của dân.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

Hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.