TÌNH HUỐNG 179: ĐẤT THỔ CƯ BỊ SẠT LỞ HOÀN TOÀN DO DÒNG SÔNG THAY ĐỔI DÒNG CHẢY: NHÀ NƯỚC CÓ CHÍNH SÁCH CẤP ĐẤT Ở MỚI KHÔNG?

Phân tích thực tiễn chuyên sâu dưới góc nhìn Pháp lý, Tâm lý và Quản trị theo quan điểm của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

1 – Tóm tắt tình huống thực tế

Gia đình ông Nguyễn Văn A sở hữu một thửa đất thổ cư diện tích 300m² hợp pháp (đã được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất) gắn liền với căn nhà cấp 4 kiên cố nằm ven sông thuộc xã B, tỉnh C. Cả gia đình ông A sinh sống ổn định, yên vui tại đây qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu kết hợp với đợt mưa lũ lịch sử kéo dài, dòng chảy của con sông qua xã B bất ngờ đổi dòng, tạo thành luồng xoáy xói sâu vào chân bờ vở sông. Chỉ trong vòng vài đêm, hiện tượng sạt lở diễn ra kinh hoàng: toàn bộ 300m² đất ở cùng căn nhà của ông A bị nứt toác rồi đổ ụp, bị hà bão cuốn trôi hoàn toàn xuống lòng sông.

Lâm vào cảnh “trắng tay” chỉ sau một đêm, không còn đất ở, không còn nhà cửa, gia đình ông A rơi vào bế tắc cực độ, phải đi ở nhờ tại nhà văn hóa thôn. Trong sự hoảng loạn, ông A đã tìm gặp chính quyền địa phương đề nghị được Nhà nước cấp ngay một thửa đất ở mới để ổn định cuộc sống và bồi thường thiệt hại. Tuy nhiên, cán bộ địa phương còn lúng túng trong khâu giải thích quy định thu hồi đất do thiên tai, nguồn kinh phí bồi thường từ ngân sách cũng như quy trình rà soát kê khai hiện trạng sử dụng đất địa phương để chủ động bố trí tái định cư, khiến ông A bức xúc cho rằng chính quyền thiếu trách nhiệm, nguy cơ bùng nổ khiếu kiện gay gắt.

2 – Góc nhìn pháp lý – “Lá chắn vững chắc

Theo Điểm b Khoản 3 Điều 82 Luật Đất đai 2024 quy định về Thu hồi đất do chấm dứt việc sử dụng đất theo pháp luật, tự nguyện trả lại đất, có nguy cơ đe dọa tính mạng con người, không còn khả năng tiếp tục sử dụng:

“3. Các trường hợp thu hồi đất do có nguy cơ đe dọa tính mạng con người hoặc không còn khả năng tiếp tục sử dụng bao gồm:

b) Đất ở có nguy cơ sạt lở, sụt lún, bị ảnh hưởng bởi hiện tượng thiên tai khác đe dọa tính mạng con người; đất khác bị sạt lở, sụt lún, bị ảnh hưởng bởi hiện tượng thiên tai khác mà không còn khả năng tiếp tục sử dụng.”

Theo Khoản 1 và Khoản 2 Điều 142 Luật Đất đai 2024 quy định về Cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất cho tổ chức đang sử dụng đất:

“1. Tổ chức đang sử dụng đất chưa được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc Giấy chứng nhận quyền sở hữu nhà ở và quyền sử dụng đất ở hoặc Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất hoặc Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu tài sản gắn liền với đất phải tự kê khai hiện trạng sử dụng đất và báo cáo Ủy ban nhân dân cấp tỉnh nơi có đất.

2. Trên cơ sở báo cáo hiện trạng sử dụng đất của tổ chức, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh nơi có đất kiểm tra thực tế sử dụng đất và xử lý theo quy định…”

Theo Khoản 3 và Khoản 4 Điều 7 Nghị định 88/2024/NĐ-CP quy định về Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất đối với các trường hợp đặc biệt:

“3. Đối với trường hợp thu hồi đất do có nguy cơ đe dọa tính mạng con người hoặc không còn khả năng tiếp tục sử dụng quy định tại khoản 3 Điều 82 của Luật Đất đai thì hộ gia đình, cá nhân được bồi thường theo quy định tại các Điều 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16 và 17 của Nghị định này.

4. Kinh phí bồi thường, hỗ trợ đối với các trường hợp tại khoản 3 Điều này được thực hiện như sau:

a) Ngân sách nhà nước chi trả trong trường hợp thu hồi đất ở có nguy cơ sạt lở, sụt lún, bị ảnh hưởng bởi hiện tượng thiên tai khác đe dọa tính mạng con người; đất khác bị sạt lở, sụt lún, bị ảnh hưởng bởi hiện tượng thiên tai khác mà không còn khả năng tiếp tục sử dụng quy định tại điểm b khoản 3 Điều 82 của Luật Đất đai;”

Phân tích pháp lý chuyên sâu và giải thích chi tiết:

Theo Điểm b Khoản 3 Điều 82 Luật Đất đai 2024, thửa đất ở bị sạt lở không còn khả năng tiếp tục sử dụng thuộc trường hợp Nhà nước ban hành Quyết định thu hồi đất nhằm đảm bảo an toàn tính mạng cho người dân và thu hồi quyền sử dụng thửa đất bị biến dạng hoàn toàn.

Căn cứ Khoản 3 và Khoản 4 Điều 7 Nghị định về Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, trường hợp của ông A bị thu hồi đất do sạt lở hoàn toàn được áp dụng cơ chế bồi thường, hỗ trợ đầy đủ. Ngân sách nhà nước chi trả kinh phí bồi thường, hỗ trợ tái định cư để bố trí suất đất ở mới/khu tái định cư an toàn cho gia đình ông A.

Căn cứ Điều 142 Luật Đất đai 2024, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh kiểm tra, rà soát hiện trạng sử dụng đất của các tổ chức đang sử dụng đất trên địa bàn thông qua tự kê khai và báo cáo. Cơ chế quản lý này giúp chính quyền kịp thời phát hiện, thu hồi hoặc quy hoạch lại những diện tích đất do tổ chức quản lý chưa hiệu quả, từ đó tạo lập quỹ đất sạch chủ động cấp đất ở mới, tái định cư cho hộ dân gặp khủng hoảng thiên tai như gia đình ông A.

3 – Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

3.1 Góc nhìn tâm lý: Khủng hoảng mất nhà cửa và tâm lý hoảng loạn sau thiên tai

Hộ ông A (Bên bị thiệt hại): Trạng thái tâm lý rơi vào khủng hoảng tột cùng, vô vọng và hoảng sợ. Căn nhà và mảnh đất là tài sản tích lũy cả đời, là nơi trú ngụ duy nhất của cả gia đình. Việc bỗng chốc rơi vào cảnh “trắng tay” khiến ông A rơi vào tâm lý bất an tột độ. Khi đến gặp chính quyền, tâm lý tự vệ khiến ông đòi hỏi câu trả lời ngay lập tức; sự lúng túng của cán bộ dễ làm tăng sự phẫn uất, biến thành phản ứng gay gắt.

Cán bộ cơ sở (Bên quản lý): Lúng túng do áp lực công việc cấp bách sau thiên tai, tâm lý sợ sai quy trình chuyên môn hoặc thiếu kỹ năng giao tiếp ứng xử với người dân đang trong khủng hoảng, dẫn đến cách giải thích khô cứng, làm gia tăng xung đột không đáng có.

3.2 Giáo dục & Quản trị: Lỗ hổng quản trị rủi ro thiên tai và quy trình ứng phó khẩn cấp

Thiếu kịch bản di dời và rà soát quỹ đất dự phòng: Lỗ hổng lớn trong quản trị địa phương là chưa sát sao trong việc thực hiện Điều 142 Luật Đất đai 2024 để rà soát kê khai đất đai của các tổ chức nhằm quy hoạch quỹ đất sạch dự phòng cho các trường hợp thu hồi đất do thiên tai theo Điều 82 Luật Đất đai 2024.

Kỹ năng quản trị khủng hoảng truyền thông và dân vận: Cán bộ chuyên môn chưa nắm chắc điều khoản pháp lý về nguồn kinh phí bồi thường từ Ngân sách theo Điều 7 Nghị định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư để giải thích thấu đáo quyền lợi cho dân, thiếu quy trình hỗ trợ tâm lý khẩn cấp cho nạn nhân thiên tai.

4 – Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để xử lý triệt để khủng hoảng, đảm bảo an sinh xã hội và giải quyết thấu tình đạt lý cho người dân, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất quy trình 3 bước chuẩn mực:

Bước 1 – Trợ giúp khẩn cấp, an dân và thiết lập hồ sơ xác nhận sự cố thiên tai

An dân tức thời: UBND xã B lập tức bố trí chỗ ở tạm thời an toàn cho gia đình ông A tại nhà văn hóa hoặc hỗ trợ kinh phí thuê nhà tạm từ Quỹ Phòng chống thiên tai.

Lập biên bản hiện trường: Ban chỉ huy Phòng chống thiên tai phối hợp với Phòng Tài nguyên và Môi trường tiến hành kiểm tra, lập biên bản xác nhận hiện trạng 300m² đất ở bị sạt lở hoàn toàn do đổi dòng chảy.

Bước 2 – Thực hiện quy trình thu hồi đất và lập phương án bồi thường, hỗ trợ tái định cư

Ban hành Quyết định thu hồi đất do sạt lở theo Điểm b Khoản 3 Điều 82 Luật Đất đai 2024.

Áp dụng quy trình rà soát báo cáo hiện trạng sử dụng đất của các tổ chức trên địa bàn theo Điều 142 Luật Đất đai 2024 để tổng hợp, điều chỉnh quỹ đất công chưa sử dụng.

Lập phương án bồi thường, hỗ trợ tái định cư cho gia đình ông A theo Khoản 3 Điều 7 Nghị định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; trình thẩm định sử dụng nguồn Ngân sách nhà nước chi trả theo Điểm a Khoản 4 Điều 7 của Nghị định này để giao suất đất ở mới tái định cư an toàn.

Bước 3 – Đối thoại nhân văn và đồng hành ổn định cuộc sống:

Chuyên gia trực tiếp phối hợp cùng chính quyền địa phương tổ chức buổi đối thoại ấm áp với gia đình ông A:

Chia sẻ tâm lý: Lắng nghe tâm tư, trấn an tinh thần hoảng loạn của ông A.

Công khai lộ trình pháp lý: Hướng dẫn chi tiết từng bước thủ tục nhận đất ở tái định cư từ nguồn ngân sách, giải thích rõ các bước rà soát quỹ đất, giúp gia đình ông A yên tâm tái thiết cuộc sống lâu dài.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA: Bài viết được xây dựng dưới sự tham vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Chúng tôi chuyên cung cấp các giải pháp tư vấn quản trị rủi ro đất đai, giải quyết khủng hoảng giải phóng mặt bằng, tái định cư thiên tai và hòa giải dân sự chuyên nghiệp. Mọi nhu cầu hỗ trợ xin liên hệ qua website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc hotline: 0898.627.762.

Từ khóa: Luật Đất đai 2024; Tư vấn pháp luật.