NGHỊ ĐỊNH 216/2026/NĐ-CP: XÂY DỰNG CƠ SỞ DỮ LIỆU LÝ LỊCH TƯ PHÁP QUỐC GIA. BƯỚC CHUYỂN MÌNH SỐ HÓA VÌ SỰ THUẬN TIỆN VÀ QUYỀN LỢI CỦA NGƯỜI DÂN

NGHỊ ĐỊNH 216/2026/NĐ-CP: XÂY DỰNG CƠ SỞ DỮ LIỆU LÝ LỊCH TƯ PHÁP QUỐC GIA. BƯỚC CHUYỂN MÌNH SỐ HÓA VÌ SỰ THUẬN TIỆN VÀ QUYỀN LỢI CỦA NGƯỜI DÂN

Phiếu lý lịch tư pháp là loại giấy tờ gắn liền với rất nhiều bước ngoặt trong cuộc đời mỗi người: xin việc làm, đi xuất khẩu lao động, du học, xin thị thực, nhận con nuôi, hay thành lập và quản lý doanh nghiệp, hợp tác xã. Trong nhiều năm qua, không ít người dân từng mệt mỏi vì phải chờ đợi cơ quan chức năng xác minh án tích qua nhiều đầu mối khác nhau: cơ quan Công an, Tòa án, cơ quan thi hành án dân sự…, khiến thời gian cấp Phiếu bị kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp đến kế hoạch học tập, việc làm của cá nhân.

Ngày 18/6/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 216/2026/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Lý lịch tư pháp, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2026, thay thế Nghị định số 111/2010/NĐ-CP trước đây. Đây là văn bản then chốt, đặt nền móng pháp lý cho việc xây dựng Cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp tập trung, thống nhất trên phạm vi cả nước.

Dưới góc nhìn tích hợp Pháp luật – Tâm lý – Giáo dục – Quản trị của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị, bài viết phổ biến pháp luật này sẽ giải mã những nội dung quan trọng nhất của Nghị định 216/2026/NĐ-CP và mang đến những lời khuyên thiết thực cho cộng đồng.

I. BỐI CẢNH THỰC TẾ – NHỮNG “ĐIỂM NGHẼN” QUEN THUỘC KHI XIN CẤP PHIẾU LÝ LỊCH TƯ PHÁP

Thực tế tư vấn pháp luật cho thấy, không ít gia đình và doanh nghiệp từng gặp khó khăn khi làm thủ tục liên quan đến lý lịch tư pháp:

• Câu chuyện xin việc, xuất khẩu lao động: Em Thanh Trúc (Quảng Trị) chuẩn bị hồ sơ đi làm việc tại Nhật Bản. Do dữ liệu về án tích trước đây được lưu rải rác ở nhiều cơ quan, hồ sơ của em phải xác minh bổ sung nhiều lần, khiến thời gian chờ Phiếu lý lịch tư pháp kéo dài hơn dự kiến, suýt lỡ lịch bay theo diện xuất khẩu lao động.
• Câu chuyện thành lập doanh nghiệp: Anh Văn Đức, một nhà đầu tư trẻ, khi làm hồ sơ thành lập công ty phải chứng minh mình không thuộc diện bị cấm thành lập, quản lý doanh nghiệp. Việc tra cứu thủ công qua nhiều cơ quan khiến hồ sơ bị chậm trễ, ảnh hưởng đến kế hoạch kinh doanh.

Tâm lý chung của người dân trước những thủ tục xác minh phức tạp là lo lắng, thụ động và thiếu chủ động kiểm soát tiến độ hồ sơ của chính mình. Nghị định 216/2026/NĐ-CP ra đời chính là lời giải cho bài toán liên thông dữ liệu, hướng tới một nền hành chính tư pháp hiện đại, lấy người dân làm trung tâm.

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – NHỮNG ĐIỂM CỐT LÕI CỦA NGHỊ ĐỊNH 216/2026/NĐ-CP

1. Xây dựng Cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp tập trung, thống nhất toàn quốc

Theo Điều 4 Nghị định 216/2026/NĐ-CP, Cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp được xây dựng tập trung, theo nguyên tắc mở, bảo đảm khả năng kết nối, chia sẻ và khai thác hiệu quả, phù hợp với Khung kiến trúc tổng thể quốc gia số. Đáng chú ý, Nghị định quy định rõ nguyên tắc mang tính đột phá:

“Dữ liệu lý lịch tư pháp đã có trong các cơ sở dữ liệu được kết nối, chia sẻ thì không thu thập lại. Mọi bản ghi dữ liệu được lưu vết truy cập, chỉnh sửa, cập nhật, đảm bảo khả năng truy xuất lịch sử thay đổi và biến động dữ liệu” (khoản 3 Điều 4).

Đây là nguyên tắc “không thu thập lại” mang tính cách mạng, giúp người dân không phải cung cấp lặp đi lặp lại cùng một loại giấy tờ cho nhiều cơ quan khác nhau.

2. Trách nhiệm phối hợp giữa các bộ, ngành – Bộ Công an giữ vai trò chủ trì

Theo Điều 3 Nghị định, Bộ Công an có trách nhiệm chủ trì tổ chức xây dựng, quản lý, vận hành, bảo vệ và lưu trữ Cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp; Bộ Tư pháp, Bộ Quốc phòng và các cơ quan liên quan có trách nhiệm chỉ đạo các đơn vị trực thuộc cung cấp thông tin lý lịch tư pháp. Việc chia sẻ, đồng bộ dữ liệu giữa các cơ sở dữ liệu chuyên ngành với Cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp phải được thực hiện trong thời gian không quá 01 ngày làm việc kể từ khi thông tin được cập nhật (Điều 7).

3. Lập và cập nhật lý lịch tư pháp đối với người bị kết án, người bị cấm đảm nhiệm chức vụ

Nghị định quy định cụ thể trách nhiệm lập Lý lịch tư pháp đối với người bị Tòa án kết án (Điều 10), cập nhật thông tin về án tích, về quá trình thi hành án, về đương nhiên được xóa án tích (Điều 11, 12, 13), cũng như lập lý lịch tư pháp riêng cho người bị cấm đảm nhiệm chức vụ, thành lập, quản lý doanh nghiệp, hợp tác xã do bị Tòa án tuyên bố phá sản (Điều 14, 15). Đây chính là cơ sở để bảo vệ tính chính xác, minh bạch của thông tin khi cấp Phiếu lý lịch tư pháp cho công dân.

4. Bảo vệ và lưu trữ dữ liệu – bảo đảm an toàn tuyệt đối

Theo Điều 19, Điều 20 Nghị định, Cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp được lưu trữ vĩnh viễn, được sao lưu định kỳ tối thiểu thành 02 bản, có biện pháp phòng chống cháy nổ, thiên tai, bảo vệ an ninh mạng và ngăn chặn hành vi truy cập trái phép, làm sai lệch, lộ lọt dữ liệu cá nhân.

5. Thủ tục cấp Phiếu lý lịch tư pháp nhanh chóng, minh bạch, đa kênh

Theo Điều 22, Điều 23 Nghị định, cá nhân có thể yêu cầu cấp Phiếu lý lịch tư pháp theo 03 hình thức: trực tuyến (qua Ứng dụng định danh quốc gia hoặc Cổng dịch vụ công quốc gia), qua dịch vụ bưu chính, hoặc trực tiếp. Thời hạn xử lý được quy định rất rõ ràng:

• Hồ sơ trực tuyến: phần mềm tự động kiểm tra và thông báo tiếp nhận hoặc từ chối trong vòng 08 giờ làm việc (khoản 1 Điều 23).
• Hồ sơ trực tiếp: thông báo kết quả tiếp nhận trong vòng 01 giờ.
• Hồ sơ qua bưu chính: thông báo trong vòng 01 ngày làm việc kể từ khi nhận được hồ sơ (khoản 2 Điều 23).

Đặc biệt, Điều 25 Nghị định quy định kết quả Phiếu lý lịch tư pháp bản điện tử được trả trực tiếp tại Cổng dịch vụ công quốc gia và Ứng dụng định danh quốc gia (VNeID) đối với hồ sơ nộp trực tuyến, giúp người dân tra cứu, sử dụng ngay mà không cần đến trực tiếp cơ quan chức năng.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ: “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

1. Phân tích góc nhìn Tâm lý – giải tỏa áp lực hành chính

Sự rườm rà, kéo dài của thủ tục hành chính từng gây ra tâm lý lo âu, mất niềm tin và cảm giác bị động nơi người dân, đặc biệt với những người trẻ đang chuẩn bị hồ sơ du học, việc làm – giai đoạn vốn đã nhiều áp lực tâm lý. Việc rút ngắn thời hạn xử lý, minh bạch hóa quy trình theo Nghị định 216 giúp công dân cảm thấy được tôn trọng, chủ động và an tâm hơn khi thực hiện các thủ tục liên quan đến pháp luật.

2. Phân tích góc nhìn Quản trị công

Nghị định 216 thể hiện tư duy quản trị hiện đại: chuyển từ mô hình “mỗi cơ quan giữ một mảnh dữ liệu” sang mô hình dữ liệu được kết nối, chia sẻ, đồng bộ theo thời gian thực. Cơ chế “lưu vết truy cập, chỉnh sửa, cập nhật” (khoản 3 Điều 4) không chỉ bảo đảm tính minh bạch mà còn nâng cao trách nhiệm giải trình của từng cơ quan, cán bộ tham gia vào chuỗi xử lý dữ liệu.

3. Phân tích góc nhìn Giáo dục ý thức tuân thủ

Nghị định cũng đặt ra yêu cầu về sử dụng thông tin lý lịch tư pháp đúng mục đích, đúng thẩm quyền, không cung cấp, chia sẻ cho bên thứ ba khi chưa được phép (điểm a, b khoản 2 Điều 26). Đây là một thông điệp giáo dục quan trọng: quyền được tra cứu, khai thác dữ liệu luôn đi kèm trách nhiệm tôn trọng đời tư và dữ liệu cá nhân của người khác trong không gian số.

IV. LỜI KHUYÊN VÀ GIẢI PHÁP TỪ CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Để người dân và doanh nghiệp thụ hưởng tối đa lợi ích từ Nghị định 216/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 01/7/2026), ThS. Nguyễn Hữu Long đưa ra 4 khuyến nghị thiết thực:

• Ưu tiên nộp hồ sơ trực tuyến: Sử dụng Ứng dụng định danh quốc gia (VNeID) hoặc Cổng dịch vụ công quốc gia để khai Tờ khai điện tử, giúp rút ngắn thời gian thông báo tiếp nhận hồ sơ chỉ còn trong 08 giờ làm việc.
• Chuẩn bị đúng, đủ hồ sơ theo từng trường hợp cụ thể: Trường hợp xin cấp Phiếu cho bản thân, cho cha, mẹ, vợ, chồng, con hoặc cho người khác đều có yêu cầu hồ sơ khác nhau, đặc biệt trường hợp xin hộ người khác cần có văn bản ủy quyền được công chứng, chứng thực theo quy định.
• Chủ động không cung cấp lại giấy tờ đã có trong hệ thống: Người dân có quyền từ chối cung cấp lại các thông tin đã có trong Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư hoặc Cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp khi cơ quan tiếp nhận hồ sơ yêu cầu bổ sung không đúng quy định (điểm a khoản 2 Điều 23).
• Với doanh nghiệp, tổ chức khai thác dữ liệu: Cần tuân thủ nghiêm nguyên tắc sử dụng thông tin đúng mục đích, đúng phạm vi được phép, chịu trách nhiệm trước pháp luật về việc khai thác, sử dụng dữ liệu lý lịch tư pháp theo Điều 26 Nghị định.

Thông điệp nhân văn:

“Một Cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp được kết nối thông suốt không chỉ là bài toán công nghệ, mà còn là lời cam kết của Nhà nước với niềm tin của người dân: mỗi giấy tờ đã cung cấp một lần sẽ không phải chứng minh lại nhiều lần. Đó chính là cách một nền hành chính hiện đại thể hiện sự thấu cảm và tôn trọng thời gian, công sức của công dân.”

THÔNG TIN LIÊN HỆ

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc pháp lý, hãy liên hệ với chúng tôi qua hệ thống website hoặc hotline để được hỗ trợ kịp thời.