“Các khoản tài trợ cho giáo dục chỉ thực sự mang ý nghĩa nhân văn khi xuất phát từ tinh thần tự nguyện. Tuy nhiên, nếu một khoản đóng góp được ấn định theo mức cào bằng, học sinh có phụ huynh chưa đóng tiền lại bị nêu tên, phê bình trước toàn trường thì bản chất của sự ‘tự nguyện’ đã không còn. Pháp luật quy định như thế nào đối với hành vi lạm thu và gây áp lực tinh thần đối với học sinh?”

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống dưới góc độ pháp luật, tâm lý và quản trị giáo dục.

1. Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Tại Trường THCS X, xã B, tỉnh C, đầu năm học, nhà trường phát động đóng góp “Quỹ khuyến học trường” với mức 800.000 đồng cho mỗi học sinh.

Mặc dù thông báo ghi là khoản đóng góp tự nguyện, nhưng giáo viên chủ nhiệm liên tục nhắc nhở, lập danh sách những phụ huynh chưa nộp.

Trong buổi chào cờ đầu tuần, nhiều học sinh có phụ huynh chưa đóng quỹ bị gọi tên, yêu cầu đứng lên kiểm điểm trước toàn trường vì “chưa hoàn thành nghĩa vụ”.

Nhiều phụ huynh bức xúc cho rằng đây là hành vi lạm thu trá hình và gây tổn thương danh dự của học sinh nên đã gửi đơn đề nghị cơ quan quản lý giáo dục thanh tra, xử lý.

2. Góc nhìn pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

1. Quy định của Luật Giáo dục

Điều 16 Luật Giáo dục số 72/VBHN-VPQH quy định việc phát triển giáo dục là sự nghiệp của Nhà nước và của toàn dân; mọi tổ chức, cá nhân có trách nhiệm tham gia phát triển giáo dục theo quy định của pháp luật.

Đồng thời, Luật Giáo dục xác định hoạt động giáo dục phải bảo đảm công bằng, dân chủ, tôn trọng người học, không được xâm phạm danh dự, nhân phẩm và quyền học tập của học sinh.

Điều đó đồng nghĩa với việc mọi khoản huy động trong nhà trường phải được thực hiện đúng quy định, không được biến thành nghĩa vụ bắt buộc hoặc tạo áp lực đối với người học và gia đình.

2. Quy định về tài trợ cho cơ sở giáo dục

Thông tư số 16/2018/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định về tài trợ cho các cơ sở giáo dục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân.

Theo Điều 4 Thông tư 16/2018/TT-BGDĐT, việc vận động, tiếp nhận và sử dụng tài trợ phải tuân thủ các nguyên tắc:

• Tự nguyện, công khai, minh bạch, không ép buộc, không quy định mức đóng góp bình quân hoặc tối thiểu.
• Không được lợi dụng việc vận động tài trợ để thu các khoản ngoài quy định.
• Không được biến tài trợ thành điều kiện để đánh giá, đối xử hoặc gây áp lực đối với học sinh và phụ huynh.

Nói một cách dễ hiểu, khoản tài trợ chỉ hợp pháp khi phụ huynh hoàn toàn có quyền đóng hoặc không đóng mà con em họ vẫn được đối xử bình đẳng trong mọi hoạt động giáo dục.

Áp dụng vào tình huống

Đối chiếu với tình huống trên, nếu nhà trường quy định mức đóng góp cào bằng theo đầu học sinh, lập danh sách phụ huynh chưa nộp và phê bình học sinh trước toàn trường nhằm gây áp lực buộc gia đình phải đóng tiền thì đây là dấu hiệu không phù hợp với nguyên tắc tự nguyện trong việc vận động tài trợ theo Thông tư số 16/2018/TT-BGDĐT.

Trong trường hợp này, cơ quan quản lý giáo dục có quyền tiến hành thanh tra, kiểm tra việc huy động quỹ, yêu cầu chấm dứt việc thu sai quy định, hoàn trả các khoản thu không đúng và xử lý trách nhiệm của các cá nhân, tổ chức có liên quan theo quy định của pháp luật.

Kết luận pháp lý

Các khoản tài trợ cho nhà trường chỉ có giá trị khi được xây dựng trên tinh thần tự nguyện, minh bạch và tôn trọng quyền lựa chọn của phụ huynh.

Mọi hành vi biến khoản tài trợ thành nghĩa vụ bắt buộc hoặc dùng học sinh làm công cụ gây áp lực tài chính đều đi ngược lại nguyên tắc của pháp luật về giáo dục.

Nhà trường không được phép đánh đổi danh dự của học sinh để đạt mục tiêu huy động kinh phí.

Một môi trường giáo dục văn minh phải bảo đảm rằng không một học sinh nào bị phân biệt đối xử chỉ vì hoàn cảnh kinh tế của gia đình mình.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Góc nhìn tâm lý

Việc bị gọi tên trước toàn trường chỉ vì cha mẹ chưa đóng tiền dễ khiến học sinh cảm thấy xấu hổ, tự ti và bị kỳ thị. Các em hoàn toàn không có khả năng quyết định việc đóng góp của gia đình nhưng lại phải gánh chịu áp lực và sự phán xét từ bạn bè. Đối với phụ huynh có hoàn cảnh khó khăn, việc này còn tạo cảm giác bị xúc phạm, mặc cảm và mất niềm tin vào môi trường giáo dục.

Góc nhìn giáo dục

Lạm thu biến tướng dưới danh nghĩa quỹ khuyến học tự nguyện không chỉ làm sai lệch ý nghĩa của hoạt động xã hội hóa giáo dục mà còn truyền đến học sinh một thông điệp lệch lạc rằng giá trị của các em được đo bằng khả năng đóng góp tài chính của gia đình. Giáo dục cần nuôi dưỡng sự bình đẳng, lòng nhân ái và sự tôn trọng, chứ không được sử dụng việc bêu rếu hay tạo áp lực tinh thần như một công cụ để huy động kinh phí. Mọi khoản vận động tài trợ cần được thực hiện trên cơ sở đồng thuận, minh bạch và tuyệt đối không gắn với việc đánh giá hay đối xử đối với học sinh.

Góc nhìn quản trị

Đây là bài học điển hình về quản trị tài chính học đường và kiểm soát lạm thu. Nhà trường cần xây dựng quy trình vận động tài trợ đúng quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo, công khai mục đích sử dụng, dự toán kinh phí, kết quả tiếp nhận và quyết toán nguồn tài trợ. Đồng thời, nghiêm cấm giáo viên lập danh sách học sinh chưa đóng tiền, công khai tên trước lớp hoặc trước toàn trường dưới bất kỳ hình thức nào. Khi có phản ánh, cơ quan quản lý giáo dục cần nhanh chóng thành lập đoàn thanh tra, kiểm tra toàn bộ hồ sơ thu – chi, xác định trách nhiệm của tập thể và cá nhân liên quan, yêu cầu hoàn trả toàn bộ các khoản thu sai quy định và chấn chỉnh quy chế quản lý tài chính trong nhà trường.

Quản trị giáo dục minh bạch không phải là thu được nhiều tiền hơn, mà là giữ được niềm tin của phụ huynh bằng sự công khai, công bằng và đúng pháp luật.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Việc “cào bằng” hay ép buộc đóng góp dưới danh nghĩa “Quỹ khuyến học” không đơn thuần là sự lệch chuẩn về quản lý tài chính, mà là hành vi xâm phạm nguyên tắc tự nguyện, biến tinh thần hỗ trợ giáo dục nhân văn thành một thứ gánh nặng tâm lý và tài chính đối với phụ huynh và người học.

• Tính nghiêm minh của thanh tra và nguyên tắc sòng phẳng trong khắc phục sai phạm: Trước những nghi vấn lạm thu, sự quyết liệt của cơ quan quản lý phải bắt đầu bằng một cuộc thanh tra độc lập để bóc tách rõ bản chất tự nguyện hay ép buộc. Khi sai phạm đã rõ ràng, không thể dừng lại ở việc rút kinh nghiệm sâu sắc. Lập tức dừng huy động, hoàn trả toàn bộ số tiền lạm thu cho phụ huynh và kỷ luật nghiêm cán bộ vi phạm là những bước đi tối thiểu để siết chặt kỷ cương. Đáng chú ý, lời xin lỗi công khai tới những học sinh từng bị tổn thương hay phê bình oan uổng chính là hành động sư phạm bắt buộc để trả lại sự công bằng và danh dự cho người học.
• Trở lại nguyên tác của xã hội hóa: Đồng thuận thay vì áp lực: Xử lý sai phạm chỉ là giải pháp phần ngọn; việc đưa các khoản đóng góp trở về đúng bản chất mới là giải pháp gốc rễ. Xã hội hóa giáo dục chỉ thực sự có giá trị khi nó được xây dựng trên sự đồng thuận và lòng tin. Mọi khoản tài trợ phải được đưa vào “lồng kính” minh bạch, chịu sự giám sát trực tiếp của phụ huynh. Khi áp lực và sự e ngại bị loại bỏ, mỗi sự đóng góp cho nhà trường mới thực sự xuất phát từ tâm huyết và sự tự nguyện tự tâm.

Thông điệp của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long:

“Một quỹ khuyến học chỉ thật sự mang ý nghĩa khi được xây dựng bằng sự tự nguyện của cộng đồng. Không một đứa trẻ nào đáng phải cúi đầu trước bạn bè chỉ vì cha mẹ các em không có điều kiện hoặc không lựa chọn đóng góp.”

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.