NGHỊ ĐỊNH 292/2026/NĐ-CP: HOÀN THIỆN THỂ CHẾ QUẢN LÝ NGOẠI THƯƠNG, TẠO NỀN TẢNG PHÁP LÝ CHO HỘI NHẬP KINH TẾ BỀN VỮNG TỪ “QUẢN LÝ GIAO THƯƠNG” ĐẾN “KIẾN TẠO MÔI TRƯỜNG KINH DOANH AN TOÀN, MINH BẠCH VÀ CẠNH TRANH”

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng vào chuỗi giá trị toàn cầu, hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu không chỉ giữ vai trò quan trọng trong thúc đẩy tăng trưởng kinh tế mà còn đặt ra yêu cầu ngày càng cao về năng lực quản lý nhà nước, kiểm soát rủi ro và bảo đảm tuân thủ pháp luật quốc tế.

Việc Chính phủ ban hành Nghị định số 292/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp để tổ chức, hướng dẫn thi hành Luật Quản lý ngoại thương là bước hoàn thiện quan trọng trong hệ thống pháp luật về ngoại thương, góp phần xây dựng môi trường thương mại minh bạch, ổn định, thuận lợi cho doanh nghiệp, đồng thời bảo vệ lợi ích quốc gia và quyền lợi hợp pháp của tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động thương mại.

Dưới góc nhìn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, Nghị định 292/2026/NĐ-CP không chỉ là công cụ quản lý hoạt động xuất nhập khẩu, mà còn thể hiện tư duy quản trị hiện đại: Nhà nước kiến tạo hành lang pháp lý để doanh nghiệp phát triển, nhưng đồng thời yêu cầu các chủ thể kinh doanh nâng cao trách nhiệm tuân thủ pháp luật.

1. BỐI CẢNH MỚI ĐẶT RA YÊU CẦU HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ NGOẠI THƯƠNG

Trong tiến trình phát triển kinh tế, ngoại thương luôn là lĩnh vực có tính mở và chịu tác động mạnh mẽ từ các yếu tố quốc tế.

Việt Nam hiện đang tham gia ngày càng sâu rộng vào thương mại toàn cầu thông qua nhiều hiệp định thương mại quốc tế, mở rộng thị trường xuất khẩu và thu hút đầu tư nước ngoài.

Sự phát triển mạnh mẽ của hoạt động ngoại thương mang lại nhiều cơ hội:

• Mở rộng thị trường cho hàng hóa Việt Nam;
• Thu hút nguồn lực đầu tư;
• Thúc đẩy đổi mới công nghệ;
• Nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Tuy nhiên, quá trình hội nhập cũng phát sinh nhiều vấn đề pháp lý cần giải quyết:

• Kiểm soát hàng hóa không phù hợp quy định;
• Phòng chống gian lận thương mại;
• Bảo đảm an toàn, chất lượng sản phẩm;
• Quản lý hàng hóa thuộc diện hạn chế hoặc cấm;
• Thực hiện các cam kết quốc tế.

Điều này đòi hỏi pháp luật về ngoại thương phải vừa tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động kinh doanh hợp pháp, vừa bảo đảm khả năng quản lý hiệu quả của Nhà nước.

1. NGHỊ ĐỊNH 292/2026/NĐ-CP VÀ BƯỚC TIẾN TRONG HOÀN THIỆN HÀNH LANG PHÁP LÝ VỀ NGOẠI THƯƠNG
2. Bảo đảm tính thống nhất trong tổ chức thi hành pháp luật

Một trong những yêu cầu quan trọng của quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngoại thương là xây dựng hệ thống quy định rõ ràng, thống nhất, dễ áp dụng.

Nghị định 292/2026/NĐ-CP góp phần cụ thể hóa các quy định của Luật Quản lý ngoại thương, tạo cơ sở để:

• Cơ quan quản lý thực hiện đúng chức năng, nhiệm vụ;
• Doanh nghiệp xác định rõ quyền và nghĩa vụ;
• Các chủ thể tham gia thị trường hạn chế rủi ro pháp lý.

Xét dưới góc độ lý luận pháp luật, một hệ thống pháp luật hiệu quả không chỉ cần đầy đủ về số lượng quy định mà còn phải bảo đảm tính khả thi, minh bạch và khả năng áp dụng trong thực tiễn.

2. Quản lý hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu gắn với bảo vệ lợi ích quốc gia

Hoạt động thương mại quốc tế luôn gắn với sự lưu chuyển của hàng hóa qua biên giới quốc gia.

Vì vậy, Nhà nước cần có cơ chế kiểm soát phù hợp đối với những nhóm hàng hóa có khả năng ảnh hưởng đến:

• Quốc phòng, an ninh;
• Sức khỏe cộng đồng;
• Môi trường;
• Trật tự xã hội;
• Lợi ích kinh tế quốc gia.

Việc kiểm soát không nhằm hạn chế quyền tự do kinh doanh mà nhằm bảo đảm rằng hoạt động kinh doanh được thực hiện trong khuôn khổ pháp luật.

Đây chính là nguyên tắc cơ bản của quản lý nhà nước hiện đại:

Tự do kinh doanh phải đi đôi với trách nhiệm pháp lý.

III. TÁC ĐỘNG CỦA NGHỊ ĐỊNH 292/2026/NĐ-CP ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP VÀ NGƯỜI DÂN

1. Đối với doanh nghiệp: Tuân thủ pháp luật trở thành năng lực cạnh tranh

Trong nền kinh tế hội nhập, doanh nghiệp không chỉ cạnh tranh bằng vốn, công nghệ hay thị trường mà còn bằng khả năng quản trị rủi ro pháp lý.

Một doanh nghiệp thiếu hiểu biết pháp luật có thể gặp phải những hậu quả nghiêm trọng:

• Hàng hóa không được thông quan;
• Bị xử lý vi phạm hành chính;
• Phát sinh tranh chấp thương mại;
• Mất uy tín với đối tác quốc tế.

Vì vậy, doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy:

“Pháp luật là nghĩa vụ phải thực hiện”

sang tư duy:

“Pháp luật là công cụ bảo vệ và phát triển hoạt động kinh doanh”.

2. Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa: Cần tăng cường năng lực pháp lý

Do hạn chế về nguồn lực, nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa thường chưa quan tâm đúng mức đến công tác pháp lý.

Một số doanh nghiệp chỉ tìm đến tư vấn pháp luật khi đã phát sinh vấn đề.

Đây là cách tiếp cận bị động.

Trong môi trường thương mại hiện nay, doanh nghiệp cần:

• Chủ động cập nhật chính sách;
• Xây dựng quy trình kiểm soát pháp lý;
• Sử dụng dịch vụ tư vấn khi cần thiết;
• Đào tạo nhân sự về pháp luật thương mại.

Phòng ngừa rủi ro pháp lý luôn hiệu quả hơn giải quyết hậu quả pháp lý.

1. GÓC NHÌN CHUYÊN GIA: PHÁP LUẬT NGOẠI THƯƠNG VÀ YÊU CẦU XÂY DỰNG VĂN HÓA TUÂN THỦ

Theo ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục, giá trị lớn nhất của một chính sách pháp luật không chỉ nằm ở nội dung quy định mà còn nằm ở khả năng đi vào đời sống.

Góc nhìn pháp lý

Pháp luật ngoại thương tạo ra “khung an toàn” cho hoạt động kinh doanh quốc tế.

Một hệ thống pháp luật tốt cần bảo đảm:

• Quyền kinh doanh hợp pháp được tôn trọng;
• Rủi ro được kiểm soát;
• Trách nhiệm của các bên được xác định rõ;
• Lợi ích công cộng được bảo vệ.

Góc nhìn tâm lý – xã hội

Trong quá trình hội nhập, không ít doanh nghiệp có tâm lý e ngại trước những quy định pháp luật phức tạp.

Tuy nhiên, pháp luật không phải là rào cản mà là công cụ giúp doanh nghiệp tự tin hơn.

Khi doanh nghiệp hiểu luật:

• Tâm lý lo lắng giảm xuống;
• Khả năng chủ động tăng lên;
• Quyết định kinh doanh trở nên an toàn hơn.

Góc nhìn giáo dục pháp luật

Công tác phổ biến giáo dục pháp luật cần hướng đến việc thay đổi nhận thức:

Không chỉ tuyên truyền “phải làm gì”, mà cần giải thích:

• Vì sao phải làm như vậy;
• Nếu không tuân thủ sẽ có hậu quả gì;
• Làm thế nào để áp dụng đúng trong thực tế.

Đây chính là quá trình đưa pháp luật từ văn bản trở thành năng lực hành động của xã hội.

1. KHUYẾN NGHỊ ĐỂ NGHỊ ĐỊNH 292/2026/NĐ-CP PHÁT HUY HIỆU QUẢ TRONG THỰC TIỄN

a, Đối với cơ quan nhà nước

Cần tiếp tục:

• Đẩy mạnh tuyên truyền pháp luật;
• Hướng dẫn doanh nghiệp bằng ngôn ngữ dễ hiểu;
• Cải cách thủ tục hành chính;
• Ứng dụng công nghệ trong quản lý;
• Tăng cường đối thoại với doanh nghiệp.

b, Đối với doanh nghiệp

Cần:

• Chủ động nghiên cứu pháp luật;
• Kiểm tra điều kiện pháp lý trước giao dịch;
• Xây dựng hệ thống quản trị rủi ro;
• Xem pháp chế là một phần của chiến lược kinh doanh.

c, Đối với người dân

Cần nâng cao nhận thức:

• Không kinh doanh hàng hóa không rõ nguồn gốc;
• Tìm hiểu quy định trước khi tham gia thương mại quốc tế;
• Bảo vệ quyền lợi của mình bằng kiến thức pháp luật.

Kết luận

Nghị định 292/2026/NĐ-CP là một bước hoàn thiện quan trọng trong quá trình xây dựng hệ thống pháp luật về quản lý ngoại thương tại Việt Nam.

Giá trị của nghị định không chỉ nằm ở việc quy định cơ chế quản lý hoạt động xuất nhập khẩu, mà còn thể hiện định hướng lớn hơn: xây dựng một nền kinh tế hội nhập, minh bạch, an toàn và phát triển bền vững.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, pháp luật không còn chỉ là công cụ quản lý mà còn là nền tảng tạo dựng niềm tin, thúc đẩy hợp tác và bảo vệ thành quả phát triển.

ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục nhận định:

“Một nền kinh tế hội nhập thành công không chỉ cần những doanh nghiệp năng động, mà cần những doanh nghiệp có tư duy pháp lý. Hiểu pháp luật, tôn trọng pháp luật và vận dụng pháp luật chính là con đường để doanh nghiệp Việt Nam phát triển bền vững trong môi trường cạnh tranh toàn cầu.”