TÌNH HUỐNG 134: TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG LẬP ĐƠN PHƯƠNG CHẤM DỨT HỢP ĐỒNG LAO ĐỘNG TRƯỚC HẠN VỚI MỘT TIẾN SĨ VÌ ÔNG VIẾT BÀI PHẢN BIỆN CƠ CHẾ BỔ NHIỆM CÁN BỘ CỦA TRƯỜNG: CÓ ĐÚNG PHÁP LUẬT KHÔNG?

“Môi trường đại học được xem là nơi nuôi dưỡng tư duy phản biện, tự do học thuật và các giá trị khoa học. Tuy nhiên, nếu một giảng viên bị chấm dứt hợp đồng chỉ vì đưa ra những ý kiến phản biện về công tác quản trị nội bộ, câu chuyện không còn đơn thuần là quan hệ lao động mà còn đặt ra vấn đề về ranh giới giữa quyền quản lý của nhà trường với quyền, lợi ích hợp pháp của viên chức, người lao động. Pháp luật quy định như thế nào đối với trường hợp này?”

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp hài hòa giữa pháp luật, đạo đức quản trị và văn hóa học thuật.

1. Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Ông Nguyễn Văn A, Tiến sĩ chuyên ngành Quản trị công, là giảng viên của Trường Đại học công lập X, tỉnh B.

Trong một bài viết đăng trên tạp chí khoa học và diễn đàn học thuật, ông A phân tích những bất cập trong quy trình bổ nhiệm cán bộ của nhà trường và đề xuất nhiều giải pháp nhằm nâng cao tính minh bạch, khách quan.

Sau khi bài viết được công bố, ông A nhận thông báo đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động trước thời hạn với lý do “không còn phù hợp với định hướng phát triển của đơn vị”.

Cho rằng việc chấm dứt hợp đồng xuất phát từ bài viết phản biện chứ không phải từ năng lực chuyên môn hay kết quả công tác, ông A gửi đơn khiếu nại đến cơ quan có thẩm quyền.

Ông A đặt câu hỏi: Nhà trường có được quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng trong trường hợp này hay không? Nếu việc chấm dứt trái pháp luật thì ông có quyền yêu cầu khôi phục vị trí việc làm và bồi thường hay không?

2. Góc nhìn pháp lý – “Lá chắn vững chắc”
3. Quy định của Luật Viên chức về chấm dứt hợp đồng làm việc

Khoản 1 Điều 22 Luật Viên chức năm 2025 quy định việc chấm dứt hợp đồng làm việc của viên chức phải được thực hiện theo đúng căn cứ, trình tự và điều kiện do pháp luật quy định.

Bên cạnh đó, Điều 7 đến Điều 14 Luật Viên chức năm 2025 quy định viên chức có quyền và nghĩa vụ thực hiện nhiệm vụ theo vị trí việc làm, đồng thời được bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp trong quá trình thực hiện hoạt động nghề nghiệp.

Như vậy, việc chấm dứt hợp đồng làm việc không thể chỉ dựa trên đánh giá chủ quan hoặc sự khác biệt về quan điểm mà phải có căn cứ pháp lý rõ ràng.

2. Quy định của Bộ luật Lao động về đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động

Điều 36 Bộ luật Lao động năm 2019 quy định các trường hợp người sử dụng lao động được quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động, đồng thời phải đáp ứng đúng căn cứ luật định.

Bên cạnh đó, Điều 41 Bộ luật Lao động năm 2019 quy định nếu người sử dụng lao động đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động trái pháp luật thì phải nhận người lao động trở lại làm việc, thanh toán tiền lương, đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế cho thời gian người lao động không được làm việc và bồi thường theo quy định của pháp luật.

Những quy định này nhằm bảo vệ sự ổn định trong quan hệ lao động, ngăn ngừa việc lạm dụng quyền quản lý để chấm dứt hợp đồng một cách tùy tiện.

Áp dụng vào tình huống

Đối chiếu với tình huống trên, nếu ông A chỉ thực hiện quyền phản biện học thuật, góp ý về cơ chế quản trị của nhà trường bằng các bài viết có căn cứ, không vi phạm pháp luật và không thuộc các trường hợp bị xử lý kỷ luật hoặc chấm dứt hợp đồng theo quy định thì việc nhà trường đơn phương chấm dứt hợp đồng chỉ vì nội dung phản biện là dấu hiệu cần được xem xét về tính hợp pháp.

Trong trường hợp việc đơn phương chấm dứt hợp đồng không thuộc các căn cứ theo quy định của Luật Viên chức và Bộ luật Lao động, ông A có quyền khiếu nại hoặc khởi kiện theo trình tự pháp luật để yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, bao gồm yêu cầu khôi phục vị trí việc làm và bồi thường theo quy định.

Ngược lại, nếu việc chấm dứt hợp đồng được thực hiện trên cơ sở các căn cứ pháp luật hợp lệ, đúng trình tự, thủ tục và không liên quan đến việc phản biện học thuật thì việc xử lý sẽ được xem xét theo quy định hiện hành.

Kết luận pháp lý

Quyền quản lý của cơ sở giáo dục đại học không đồng nghĩa với quyền chấm dứt hợp đồng lao động hoặc hợp đồng làm việc một cách tùy ý đối với giảng viên.

Mọi quyết định chấm dứt hợp đồng đều phải dựa trên căn cứ pháp luật, bảo đảm đúng trình tự, thủ tục và tôn trọng các quyền, lợi ích hợp pháp của viên chức, người lao động.

Nếu việc phản biện mang tính xây dựng, khách quan và không vi phạm pháp luật lại trở thành lý do dẫn đến việc mất việc làm thì không chỉ phát sinh tranh chấp lao động mà còn ảnh hưởng đến môi trường tự do học thuật và sự phát triển của giáo dục đại học.

Một trường đại học mạnh không phải là nơi chỉ tồn tại những tiếng nói đồng thuận, mà còn là nơi biết lắng nghe và tôn trọng những ý kiến phản biện có trách nhiệm vì sự phát triển chung.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”

Góc nhìn tâm lý

Đối với giảng viên, việc bị chấm dứt hợp đồng sau khi công bố quan điểm học thuật dễ tạo ra cảm giác bị trù dập, mất danh dự nghề nghiệp và đánh mất niềm tin vào sự công bằng trong môi trường làm việc.

Đối với đội ngũ giảng viên còn lại, sự việc có thể tạo nên tâm lý e ngại phản biện, né tránh đóng góp ý kiến vì lo sợ ảnh hưởng đến vị trí công tác, từ đó hình thành “văn hóa im lặng” trong môi trường học thuật.

Góc nhìn giáo dục

Đại học là nơi sản sinh tri thức mới thông qua tranh luận, phản biện và trao đổi học thuật.

Nếu những ý kiến phản biện mang tính xây dựng bị nhìn nhận như hành vi chống đối thì môi trường học thuật sẽ dần mất đi động lực đổi mới, sáng tạo và khả năng tự hoàn thiện.

Một nền giáo dục đại học phát triển cần khuyến khích phản biện có trách nhiệm thay vì triệt tiêu các ý kiến khác biệt.

Góc nhìn quản trị

Đây là bài học sâu sắc về quản trị quyền lực hành chính trong các cơ sở giáo dục đại học.

Nhà trường cần xây dựng cơ chế tiếp nhận, phản hồi và đối thoại đối với các góp ý của giảng viên, đồng thời tách bạch rõ hoạt động quản trị nhân sự với các quan điểm học thuật mang tính xây dựng.

Mọi quyết định liên quan đến chấm dứt hợp đồng cần được xem xét thông qua quy trình minh bạch, có căn cứ pháp lý rõ ràng và bảo đảm quyền giải trình của người bị tác động.

Quản trị tốt không phải là loại bỏ những tiếng nói phản biện mà là tạo ra môi trường để các quan điểm khác nhau cùng hướng đến mục tiêu nâng cao chất lượng quản trị đại học.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Việc dùng quyền lực hành chính để đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động nhằm trừng phạt giảng viên sau những ý kiến phản biện chuyên môn không chỉ là hành vi vi phạm pháp luật lao động, mà còn là sự xâm phạm trực tiếp vào “sống lưng” của giáo dục đại học: Quyền tự do học thuật.

• Tư duy tố tụng minh bạch và tinh thần trách nhiệm trong quản trị nhân sự: Trước một tranh chấp lao động mang tính nhạy cảm, nhà trường không thể hành xử theo kiểu “khép lại hồ sơ” hay lẩn tránh đối thoại. Việc công khai minh bạch căn cứ pháp lý và trao cho giảng viên quyền giải trình bình đẳng là bài kiểm tra năng lực quản trị tối thiểu. Nếu quyết định sa thải được xác định là trái luật, nhà trường không thể đối phó bằng thái độ trốn tránh. Hành động văn minh duy nhất là khôi phục lại vị trí công tác, bồi thường đầy đủ thiệt hại tài chính và công khai xin lỗi để phục hồi danh dự cho giảng viên.
• Thiết lập “lá chắn” cho tự do học thuật và thượng tôn pháp luật: Tranh chấp cá nhân chỉ là bề nổi; bản chất vấn đề nằm ở môi trường văn hóa đại học. Một môi trường mà ở đó phản biện khoa học bị coi là sự chống đối hành chính sẽ tiêu diệt mọi động lực sáng tạo. Trường đại học phải xây dựng được cơ chế bảo vệ quyền phản biện, nơi lý lẽ khoa học vượt trên mệnh lệnh hành chính. Quyền lực của bộ máy quản lý chỉ có giá trị khi nằm trong khuôn khổ của Luật Lao động và Luật Giáo dục đại học, đồng thời được dung hòa bằng một văn hóa đối thoại mở và tôn trọng sự khác biệt.

Thông điệp của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

“Phản biện học thuật không làm suy yếu một trường đại học mà giúp trường đại học trưởng thành hơn. Điều đáng sợ không phải là có người dám góp ý, mà là không còn ai dám nói lên điều đúng vì sợ mất vị trí của mình.”

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.