“Học bạ là hồ sơ học tập gắn liền với quá trình học của mỗi học sinh, là điều kiện cần thiết để thực hiện thủ tục chuyển trường và tiếp tục việc học. Tuy nhiên, trên thực tế vẫn còn xảy ra tình trạng một số cơ sở giáo dục giữ lại học bạ vì phụ huynh chưa đóng các khoản ‘đóng góp tự nguyện’. Liệu việc làm này có đúng quy định của pháp luật hay không? Nhà trường có quyền giữ học bạ để gây sức ép tài chính đối với phụ huynh?”
Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.
- Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)
Gia đình ông Nguyễn Văn A, xã B, tỉnh C chuyển nơi làm việc sang tỉnh khác nên làm thủ tục xin chuyển trường cho con là em Trần Văn D, học sinh lớp 8 tại Trường THCS X.
Sau khi hoàn thành đơn xin chuyển trường, phụ huynh đến trường đề nghị nhận lại học bạ và hồ sơ học sinh để nộp cho trường mới.
Tuy nhiên, cán bộ phụ trách hồ sơ thông báo rằng gia đình chưa hoàn thành khoản “đóng góp tự nguyện xây dựng trường” theo kế hoạch đầu năm học nên Ban giám hiệu chưa đồng ý trả học bạ. Nhà trường yêu cầu phụ huynh nộp đủ khoản tiền này thì mới được nhận hồ sơ.
Cho rằng quyền học tập của con bị ảnh hưởng, gia đình phản đối và yêu cầu nhà trường trả học bạ ngay nhưng không được chấp nhận.
Vậy, trường học có được phép giữ học bạ để buộc phụ huynh hoàn thành khoản đóng góp tự nguyện hay không?
- Góc nhìn pháp lý – “Lá chắn vững chắc”
- Quyền học tập của công dân
Theo khoản 1 và khoản 2 Điều 83 Luật Giáo dục năm 2019 quy định:
“Điều 83. Quyền của người học
- Được giáo dục, học tập để phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng của bản thân.
- Được tôn trọng; bình đẳng về cơ hội giáo dục và học tập; được phát triển tài năng, năng khiếu, sáng tạo, phát minh; được cung cấp đầy đủ thông tin về việc học tập, rèn luyện của mình.
…”
Theo đó, học tập là quyền và nghĩa vụ của công dân. Mọi công dân đều bình đẳng về cơ hội học tập và không bị cản trở trong việc thực hiện quyền học tập hợp pháp.
Điều đó đồng nghĩa, việc chuyển trường là quyền hợp pháp của học sinh khi đáp ứng các điều kiện theo quy định; không một tổ chức hay cá nhân nào được tự ý đặt thêm điều kiện trái pháp luật để hạn chế quyền này.
- Nguyên tắc về các khoản tài trợ, đóng góp trong giáo dục
Theo điểm đ khoản 6 Điều 99 Luật Giáo dục 2019 sửa đổi bởi khoản 24 Điều 1 Luật số 123/2025/QH15 quy đinh: “Cơ sở giáo dục dân lập, cơ sở giáo dục tư thục được quyền chủ động xây dựng mức thu học phí và các dịch vụ khác bảo đảm bù đắp chi phí và có tích lũy; thực hiện công khai chi phí của dịch vụ giáo dục, đào tạo và mức thu theo cam kết trong đề án thành lập trường; công khai học phí và các dịch vụ khác cho từng khóa học, cấp học, năm học theo quy định của pháp luật.”
Pháp luật về giáo dục xác định các khoản tài trợ, đóng góp của tổ chức, cá nhân cho nhà trường phải được thực hiện trên cơ sở tự nguyện, công khai, minh bạch, không được biến thành khoản thu bắt buộc hoặc làm điều kiện để giải quyết các quyền, thủ tục hành chính của học sinh.
Do đó, nếu khoản tiền mang tên “đóng góp tự nguyện”, nhà trường không được sử dụng việc chưa đóng khoản tiền này làm căn cứ để giữ học bạ hoặc từ chối giải quyết thủ tục chuyển trường.
- Nguyên tắc bảo vệ quyền dân sự
“Điều 11. Các phương thức bảo vệ quyền dân sự
Khi quyền dân sự của cá nhân, pháp nhân bị xâm phạm thì chủ thể đó có quyền tự bảo vệ theo quy định của Bộ luật này, luật khác có liên quan hoặc yêu cầu cơ quan, tổ chức có thẩm quyền:
- Công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền dân sự của mình.
- Buộc chấm dứt hành vi xâm phạm.
- Buộc xin lỗi, cải chính công khai.
- Buộc thực hiện nghĩa vụ.
- Buộc bồi thường thiệt hại.
- Hủy quyết định cá biệt trái pháp luật của cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền.
- Yêu cầu khác theo quy định của luật.”
Theo Điều 11 Bộ luật Dân sự năm 2015, khi quyền dân sự của cá nhân bị xâm phạm thì người đó có quyền yêu cầu cơ quan, tổ chức có thẩm quyền bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Trong trường hợp quyền học tập hoặc quyền được nhận lại hồ sơ học tập bị cản trở trái pháp luật, phụ huynh có quyền khiếu nại, tố cáo hoặc yêu cầu cơ quan quản lý giáo dục can thiệp để bảo vệ quyền lợi của học sinh.
Nói một cách dễ hiểu, học bạ là hồ sơ học tập của học sinh, không phải là “tài sản bảo đảm” để nhà trường giữ lại nhằm buộc phụ huynh thực hiện nghĩa vụ tài chính.
Áp dụng vào tình huống
Trong tình huống trên, khoản “đóng góp tự nguyện xây dựng trường” về bản chất không phải là khoản thu bắt buộc theo quy định của pháp luật.
Vì vậy, việc Ban giám hiệu từ chối trả học bạ chỉ vì phụ huynh chưa đóng khoản tiền này là hành vi đặt thêm điều kiện ngoài quy định của pháp luật, làm ảnh hưởng trực tiếp đến quyền chuyển trường và quyền học tập liên tục của học sinh.
Nếu việc giữ học bạ khiến học sinh không thể nhập học đúng thời hạn tại trường mới, gây thiệt hại về quyền và lợi ích hợp pháp thì phụ huynh có quyền gửi đơn khiếu nại đến Hiệu trưởng; nếu không được giải quyết, có thể tiếp tục khiếu nại đến Phòng Giáo dục và Đào tạo, Sở Giáo dục và Đào tạo hoặc cơ quan có thẩm quyền để yêu cầu buộc nhà trường trả lại toàn bộ hồ sơ học tập theo đúng quy định.
Đồng thời, cơ quan quản lý giáo dục có trách nhiệm thanh tra, kiểm tra việc thu, quản lý các khoản đóng góp trong nhà trường; nếu phát hiện việc lợi dụng các khoản thu tự nguyện để gây khó dễ cho phụ huynh thì cá nhân, tập thể vi phạm có thể bị xem xét xử lý theo quy định của pháp luật.
Kết luận pháp lý
Qua phân tích có thể khẳng định, nhà trường không có quyền giữ học bạ hoặc từ chối giải quyết thủ tục chuyển trường chỉ vì phụ huynh chưa đóng khoản “đóng góp tự nguyện xây dựng trường”.
Việc sử dụng hồ sơ học tập để gây sức ép buộc phụ huynh thực hiện nghĩa vụ tài chính không chỉ trái với nguyên tắc tự nguyện trong huy động đóng góp mà còn xâm phạm quyền học tập hợp pháp của học sinh được bảo đảm bởi Luật Giáo dục.
Trong trường hợp này, phụ huynh có quyền yêu cầu nhà trường trả hồ sơ vô điều kiện; nếu nhà trường không thực hiện, có thể đề nghị cơ quan quản lý giáo dục tiến hành thanh tra, kiểm tra và buộc nhà trường chấm dứt hành vi vi phạm, bảo đảm quyền học tập liên tục của học sinh.
- Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”
Góc nhìn tâm lý
Đối với cha mẹ, việc chuyển nơi ở vốn đã kéo theo nhiều áp lực về công việc, tài chính và ổn định cuộc sống cho con. Khi nhà trường giữ học bạ vì chưa đóng khoản tiền “tự nguyện”, nhiều phụ huynh sẽ cảm thấy bị ép buộc, bất công và mất niềm tin vào môi trường giáo dục.
Đối với học sinh, việc chậm chuyển trường có thể khiến các em lo lắng, mặc cảm vì bị gián đoạn học tập hoặc không thể nhập học cùng bạn bè tại nơi ở mới.
Góc nhìn giáo dục
Trường học có sứ mệnh giáo dục bằng sự công bằng và tôn trọng quyền của người học. Các khoản xã hội hóa chỉ thực sự có ý nghĩa khi được thực hiện trên tinh thần tự nguyện, tuyệt đối không được trở thành công cụ tạo áp lực đối với phụ huynh.
Góc nhìn quản trị
Sự việc phản ánh những hạn chế trong công tác quản trị hành chính của nhà trường.
Để phòng ngừa các tranh chấp tương tự, nhà trường cần:
- Ban hành quy trình trả học bạ, hồ sơ học sinh thống nhất và công khai.
- Tách biệt hoàn toàn thủ tục hành chính với việc vận động tài trợ, đóng góp.
- Công khai danh mục các khoản thu theo đúng quy định của pháp luật.
- Tập huấn cán bộ, giáo viên về kỹ năng ứng xử hành chính và bảo vệ quyền của người học.
- Thiết lập cơ chế giám sát nội bộ nhằm ngăn chặn việc lạm dụng quyền quản lý hồ sơ học sinh.
Một nền quản trị giáo dục hiện đại không chỉ tuân thủ pháp luật mà còn đặt quyền học tập của học sinh lên trên mọi lợi ích tài chính.
- Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long
Việc nhà trường giữ học bạ của học sinh vì các tranh chấp tài chính hay mâu thuẫn dân sự với phụ huynh là một biện pháp hành chính sai lầm, trực tiếp tước bỏ quyền học tập chính đáng của đứa trẻ và đẩy cơ sở giáo dục vào những rủi ro pháp lý nghiêm trọng.
- Tách biệt tranh chấp dân sự khỏi quyền học tập: Học bạ là hồ sơ nhân thân, ghi nhận hành trình học thuật của học sinh, không phải là tài sản thế chấp để nhà trường dùng làm áp lực buộc phụ huynh thực hiện nghĩa vụ tài chính. Ban giám hiệu cần tỉnh táo rà soát lại hành lang pháp lý; nếu luật không cho phép giữ, phải lập tức trả lại hồ sơ. Mọi khoản nợ học phí hay chi phí khác phải được giải quyết bằng một vụ kiện dân sự độc lập, tuyệt đối không được lấy tương lai của học sinh làm con tin.
- Xây dựng bộ hồ sơ chứng cứ và tiếng nói của cơ quan quản lý: Đối với phụ huynh, khi quyền lợi của con em mình bị đe dọa, sự nôn nóng không giải quyết được vấn đề. Thay vào đó, hãy “đóng băng” bằng chứng — lưu lại mọi văn bản từ chối, tin nhắn hay biên bản làm việc. Đây là những vũ khí pháp lý tối quan trọng khi gửi đơn kiến nghị lên Phòng hoặc Sở Giáo dục và Đào tạo. Sự can thiệp hành chính từ cơ quan quản lý cấp trên là chiếc phanh hiệu quả nhất buộc nhà trường phải mở cửa hệ thống, trả lại quyền nhập học đúng hạn cho học sinh.
Thông điệp của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long:
“Học bạ là chiếc cầu nối cho hành trình học tập của mỗi đứa trẻ, không phải công cụ để tạo áp lực tài chính đối với phụ huynh. Một nền giáo dục nhân văn luôn bảo vệ quyền học tập trước mọi lợi ích khác.”
GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:
Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.
Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.