“Trong thời đại truyền thông số, hình ảnh của trẻ em xuất hiện ngày càng nhiều trên website, fanpage và các nền tảng mạng xã hội của các cơ sở giáo dục. Những bức ảnh ngây thơ, đáng yêu có thể giúp quảng bá hình ảnh nhà trường, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ xâm phạm quyền riêng tư và an toàn của trẻ nếu được sử dụng mà chưa có sự đồng ý của cha mẹ. Khi hình ảnh của trẻ trở thành công cụ phục vụ mục đích quảng cáo tuyển sinh, ranh giới giữa truyền thông giáo dục và khai thác thương mại cần được nhìn nhận dưới góc độ pháp lý như thế nào?”
Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.
- Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)
Tại Trường Mầm non Quốc tế X, phường B, tỉnh C, trong dịp tổ chức hoạt động ngoại khóa, giáo viên đã chụp nhiều hình ảnh cận cảnh khuôn mặt của các trẻ đang tham gia vui chơi.
Một thời gian sau, phụ huynh của bé Nguyễn Gia H bất ngờ phát hiện hình ảnh của con mình xuất hiện trên Fanpage Facebook chính thức của nhà trường, kèm theo nội dung quảng cáo tuyển sinh năm học mới. Hình ảnh được sử dụng để chạy quảng cáo có trả phí nhằm tiếp cận nhiều người dùng trên mạng xã hội.
Gia đình cho biết chưa từng ký văn bản đồng ý cho nhà trường sử dụng hình ảnh của con vào mục đích quảng cáo, cũng không được thông báo trước về việc hình ảnh sẽ được đăng tải công khai trên Internet.
Phụ huynh yêu cầu nhà trường gỡ bỏ toàn bộ hình ảnh, công khai xin lỗi và bồi thường thiệt hại về tinh thần nếu việc sử dụng hình ảnh gây ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ.
Trong khi đó, phía nhà trường cho rằng việc đăng tải hình ảnh nhằm giới thiệu môi trường học tập, hoàn toàn không có mục đích xấu và đây là hoạt động truyền thông mà nhiều cơ sở giáo dục vẫn đang thực hiện.
Vậy việc sử dụng hình ảnh của trẻ em để quảng cáo tuyển sinh khi chưa được cha mẹ đồng ý có vi phạm pháp luật hay không?
- Góc nhìn pháp lý – “Lá chắn vững chắc”
- Quyền của cá nhân đối với hình ảnh
“Điều 32. Quyền của cá nhân đối với hình ảnh
- Cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình.
Việc sử dụng hình ảnh của cá nhân phải được người đó đồng ý.
Việc sử dụng hình ảnh của người khác vì mục đích thương mại thì phải trả thù lao cho người có hình ảnh, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác.
- Việc sử dụng hình ảnh trong trường hợp sau đây không cần có sự đồng ý của người có hình ảnh hoặc người đại diện theo pháp luật của họ:
- a) Hình ảnh được sử dụng vì lợi ích quốc gia, dân tộc, lợi ích công cộng;
- b) Hình ảnh được sử dụng từ các hoạt động công cộng, bao gồm hội nghị, hội thảo, hoạt động thi đấu thể thao, biểu diễn nghệ thuật và hoạt động công cộng khác mà không làm tổn hại đến danh dự, nhân phẩm, uy tín của người có hình ảnh.
- Việc sử dụng hình ảnh mà vi phạm quy định tại Điều này thì người có hình ảnh có quyền yêu cầu Tòa án ra quyết định buộc người vi phạm, cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan phải thu hồi, tiêu hủy, chấm dứt việc sử dụng hình ảnh, bồi thường thiệt hại và áp dụng các biện pháp xử lý khác theo quy định của pháp luật.”
Theo quy định tại Điều 32 Bộ luật Dân sự năm 2015, cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình.
Việc sử dụng hình ảnh của cá nhân phải được người đó đồng ý; đối với trẻ em chưa đủ năng lực hành vi dân sự đầy đủ, việc đồng ý được thực hiện thông qua cha mẹ hoặc người đại diện theo pháp luật, trừ những trường hợp pháp luật có quy định khác.
Khoản 3 Điều 32 cũng quy định, nếu việc sử dụng hình ảnh xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín hoặc quyền, lợi ích hợp pháp của người có hình ảnh thì người bị xâm phạm có quyền yêu cầu Tòa án buộc chấm dứt hành vi, thu hồi, tiêu hủy hình ảnh, xin lỗi, cải chính công khai và bồi thường thiệt hại.
- Quyền được bảo vệ đời sống riêng tư và bí mật cá nhân của trẻ em
Theo Điều 21 Luật Trẻ em 2016 quy định:
“Điều 21. Quyền bí mật đời sống riêng tư
- Trẻ em có quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình vì lợi ích tốt nhất của trẻ em.
- Trẻ em được pháp luật bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín, bí mật thư tín, điện thoại, điện tín và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác; được bảo vệ và chống lại sự can thiệp trái pháp luật đối với thông tin riêng tư.”
Như vậy, trẻ em có quyền được bảo vệ đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đình.
Việc thu thập, lưu giữ, sử dụng hoặc công khai thông tin của trẻ em phải bảo đảm vì lợi ích tốt nhất của trẻ và phải được sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ theo quy định của pháp luật khi thuộc trường hợp cần thiết.
Đồng thời, khoản 11 Điều 6 Luật Trẻ em năm 2016 cũng nghiêm cấm hành vi công bố, tiết lộ thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân của trẻ em trái quy định của pháp luật.
- Trách nhiệm của cơ sở giáo dục trong việc bảo vệ người học
Theo khoản 3 Điều 69 Luật Giáo dục năm 2019, nhà giáo có trách nhiệm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người học.
Bên cạnh đó, khoản 1 Điều 89 Luật Giáo dục năm 2019 quy định cơ sở giáo dục có trách nhiệm xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người học.
Điều đó đồng nghĩa, mọi hoạt động truyền thông của nhà trường cũng phải đặt quyền và lợi ích của trẻ em lên hàng đầu.
Nói một cách dễ hiểu, việc chụp ảnh trẻ trong các hoạt động giáo dục không đồng nghĩa với việc nhà trường được tự do sử dụng hình ảnh đó để quảng cáo hoặc phục vụ mục đích thương mại.
Áp dụng vào tình huống
Đối chiếu với tình huống trên, việc giáo viên chụp ảnh trẻ trong các hoạt động học tập, vui chơi nhằm lưu giữ tư liệu nội bộ hoặc báo cáo chuyên môn không phải là hành vi bị pháp luật cấm.
Tuy nhiên, khi nhà trường sử dụng hình ảnh cận cảnh khuôn mặt của trẻ để chạy quảng cáo tuyển sinh trên Facebook, đây là hoạt động mang mục đích truyền thông, quảng bá hình ảnh của cơ sở giáo dục.
Nếu trước đó cha mẹ hoặc người đại diện hợp pháp của trẻ chưa đồng ý cho việc sử dụng hình ảnh vào mục đích này thì hành vi của nhà trường có dấu hiệu không phù hợp với Điều 32 Bộ luật Dân sự năm 2015 và các quy định bảo vệ quyền trẻ em.
Trong trường hợp việc đăng tải hình ảnh còn làm lộ thông tin cá nhân, vị trí học tập hoặc các dữ liệu có thể ảnh hưởng đến an toàn của trẻ thì mức độ vi phạm sẽ nghiêm trọng hơn, đồng thời nhà trường có thể phải thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định của pháp luật.
Kết luận pháp lý
Qua phân tích có thể thấy, quyền đối với hình ảnh là quyền nhân thân được pháp luật bảo vệ, đặc biệt khi chủ thể là trẻ em. Việc cơ sở giáo dục sử dụng hình ảnh của trẻ cho mục đích quảng cáo tuyển sinh phải được thực hiện trên cơ sở có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người đại diện theo pháp luật, đồng thời bảo đảm không xâm phạm quyền riêng tư, danh dự và lợi ích hợp pháp của trẻ.
Nếu nhà trường tự ý sử dụng hình ảnh của trẻ để phục vụ hoạt động truyền thông, quảng cáo mà chưa có sự đồng ý hợp pháp thì có thể bị yêu cầu chấm dứt hành vi, gỡ bỏ hình ảnh, xin lỗi công khai và bồi thường thiệt hại nếu phát sinh theo Điều 32 Bộ luật Dân sự năm 2015, đồng thời phải bảo đảm thực hiện đúng các quy định của Luật Trẻ em năm 2016 và Luật Giáo dục năm 2019.
Trong môi trường giáo dục, mỗi bức ảnh đẹp của trẻ chỉ thực sự có ý nghĩa khi được sử dụng trên nền tảng của sự tôn trọng quyền nhân thân và sự đồng thuận của gia đình.
- Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”
Góc nhìn tâm lý
Đối với cha mẹ, việc bất ngờ nhìn thấy hình ảnh con mình xuất hiện trong một chiến dịch quảng cáo trên mạng xã hội mà không hề được hỏi ý kiến thường tạo cảm giác lo lắng, mất niềm tin và bị xâm phạm quyền quyết định đối với con. Điều họ quan tâm không chỉ là một bức ảnh, mà còn là câu hỏi: Liệu thông tin của con mình còn được nhà trường bảo vệ đến đâu?
Đối với trẻ em, hình ảnh được đăng tải trên Internet có thể tồn tại trong thời gian rất dài. Nếu bị chia sẻ ngoài ý muốn, chỉnh sửa hoặc sử dụng vào mục đích khác, trẻ có nguy cơ đối mặt với những ảnh hưởng về tâm lý, danh dự và an toàn thông tin khi lớn lên.
Góc nhìn giáo dục
Giáo dục hiện đại không chỉ dạy trẻ kỹ năng số mà còn phải bắt đầu từ chính sự tôn trọng quyền riêng tư của các em. Mỗi cơ sở giáo dục cần coi việc bảo vệ dữ liệu cá nhân và hình ảnh của học sinh là một phần trong văn hóa ứng xử chuyên nghiệp, góp phần xây dựng niềm tin bền vững với phụ huynh.
Góc nhìn quản trị
Sự việc phản ánh khoảng trống trong quản trị truyền thông và marketing học đường.
Để phòng ngừa rủi ro, nhà trường cần:
- Ban hành quy chế sử dụng hình ảnh học sinh với phạm vi, mục đích và thời hạn rõ ràng.
- Chỉ sử dụng hình ảnh của trẻ sau khi có văn bản đồng ý của cha mẹ hoặc người đại diện theo pháp luật.
- Hạn chế đăng tải ảnh cận mặt, thông tin nhận diện hoặc dữ liệu có thể xác định danh tính, vị trí của trẻ khi không thật sự cần thiết.
- Thiết lập quy trình kiểm duyệt nội dung truyền thông trước khi phát hành và phân công rõ trách nhiệm của từng bộ phận.
- Định kỳ rà soát, gỡ bỏ các hình ảnh không còn cần thiết hoặc có nguy cơ ảnh hưởng đến quyền riêng tư của trẻ.
Một chiến lược truyền thông hiệu quả không chỉ giúp thu hút người học mà còn phải được xây dựng trên nền tảng tôn trọng pháp luật, đạo đức nghề nghiệp và quyền trẻ em.
- Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long
Việc tự ý sử dụng hình ảnh học sinh cho mục đích quảng cáo khi chưa được phép không chỉ là lỗi nghiệp vụ truyền thông, mà còn là hành vi xâm phạm quyền nhân thân và an toàn dữ liệu của trẻ em.
- Xử lý khủng hoảng tức thời: Nhà trường không được phép lơ là trước phản ứng của phụ huynh. Hành động đầu tiên phải là “xóa bỏ và sửa sai” — lập tức gỡ bài viết, gặp gỡ gia đình để xin lỗi và kiểm điểm lại bộ phận truyền thông. Nếu sự việc đã gây ra những tổn thất về danh dự hay tâm lý cho học sinh, việc ngồi lại thương lượng bồi thường và khắc phục hậu quả một cách thiện chí là cách ứng xử văn minh nhất trước khi đẩy sự việc vào các tranh chấp pháp lý phức tạp.
- Tái lập ranh giới an toàn dữ liệu: Đã đến lúc các trường học phải chấm dứt tư duy xem hình ảnh học sinh là “tài nguyên truyền thông tự do”. Ban giám hiệu cần thiết lập một bộ quy tắc quản trị dữ liệu nghiêm ngặt. Mọi hoạt động quay phim, chụp ảnh và đăng tải phải dựa trên phiếu đồng thuận có chữ ký của phụ huynh đầu năm học. Nâng cao nhận thức pháp lý cho giáo viên về quyền riêng tư của trẻ chính là cái phanh hiệu quả nhất để ngăn chặn những rủi ro pháp lý không đáng có trên không gian mạng.
Thông điệp của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long:
“Mỗi bức ảnh của một đứa trẻ không chỉ ghi lại khoảnh khắc hồn nhiên mà còn chứa đựng quyền nhân thân được pháp luật bảo vệ. Truyền thông giáo dục chỉ thực sự có giá trị khi được xây dựng trên sự đồng thuận của gia đình, sự tôn trọng quyền trẻ em và trách nhiệm nghề nghiệp của mỗi cơ sở giáo dục.”
GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:
Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.
Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.