TÌNH HUỐNG 14: TRƯỜNG TIỂU HỌC YÊU CẦU PHỤ HUYNH PHẢI MUA ĐỒNG PHỤC, SÁCH BÀI TẬP BỔ TRỢ VÀ BẢO HIỂM TỰ NGUYỆN TẠI TRƯỜNG: CÓ PHẢI HÀNH VI LẠM THU?
“Mỗi dịp năm học mới, niềm vui ngày tựu trường của nhiều gia đình lại đi kèm nỗi lo về hàng loạt khoản chi phí phát sinh. Từ đồng phục, sách bài tập bổ trợ đến bảo hiểm tự nguyện, không ít phụ huynh phản ánh rằng mình gần như không có quyền lựa chọn mà buộc phải mua theo danh mục do nhà trường đưa ra. Điều này đặt ra câu hỏi: Đâu là khoản thu hợp pháp phục vụ hoạt động giáo dục, đâu là hành vi ép buộc trái quy định? Và nếu nhà trường lợi dụng vị trí quản lý để buộc phụ huynh mua các sản phẩm, dịch vụ không bắt buộc thì sẽ bị xử lý như thế nào?”
Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.
- Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)
Đầu năm học mới, phụ huynh học sinh lớp 1 tại Trường Tiểu học X, xã B, tỉnh C được mời tham dự cuộc họp đầu năm.
Tại buổi họp, giáo viên chủ nhiệm phát danh mục các khoản phải nộp, bao gồm tiền đồng phục, sách bài tập bổ trợ, tài liệu tham khảo, bảo hiểm tai nạn tự nguyện và một số khoản phục vụ hoạt động của lớp.
Nhiều phụ huynh bày tỏ mong muốn tự mua đồng phục tại cơ sở khác với giá thấp hơn hoặc không tham gia bảo hiểm tự nguyện. Tuy nhiên, giáo viên thông báo rằng toàn bộ học sinh đều phải đăng ký và nộp tiền thông qua nhà trường để “thuận tiện trong công tác quản lý”.
Lo ngại con mình bị phân biệt đối xử hoặc gặp khó khăn trong quá trình học tập, phần lớn phụ huynh vẫn chấp nhận đóng đầy đủ các khoản theo yêu cầu dù còn nhiều băn khoăn.
Sau đó, một số phụ huynh gửi đơn phản ánh đến cơ quan quản lý giáo dục với cho rằng nhà trường đang có dấu hiệu ép buộc mua các sản phẩm và dịch vụ không bắt buộc.
Vậy việc nhà trường yêu cầu phụ huynh phải mua đồng phục, sách bài tập bổ trợ và bảo hiểm tự nguyện có đúng quy định của pháp luật hay không?
2. Góc nhìn pháp lý – “Lá chắn vững chắc”
- Nhà trường phải bảo đảm công khai, minh bạch trong các khoản thu
Điểm a khoản 1 Điều 60 Luật Giáo dục 2019 quy định:
“Điều 60. Nhiệm vụ và quyền hạn của nhà trường
- Nhà trường có nhiệm vụ và quyền hạn sau đây:
- a) Công bố công khai mục tiêu, chương trình, kế hoạch giáo dục, điều kiện bảo đảm chất lượng giáo dục, kết quả đánh giá và kiểm định chất lượng giáo dục; hệ thống văn bằng, chứng chỉ của nhà trường;
…”
Theo đó, hoạt động giáo dục phải được tổ chức trên nguyên tắc công khai, minh bạch, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người học.
Các khoản thu trong nhà trường phải được thực hiện đúng quy định của pháp luật và hướng dẫn của cơ quan quản lý giáo dục; không được lợi dụng hoạt động giáo dục để áp đặt hoặc thu các khoản trái quy định.
- Đồng phục học sinh không được tổ chức theo hướng ép buộc
Theo khoản 1 Điều 3, khoản 3 Điều 7 Thông tư số 26/2009/TT-BGDĐT của Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định về việc mặc đồng phục và lễ phục của học sinh, việc sử dụng đồng phục phải bảo đảm tính tiết kiệm, phù hợp với điều kiện kinh tế của địa phương và gia đình học sinh.
Đặc biệt, không được lợi dụng việc quy định đồng phục để bắt buộc phụ huynh mua tại một địa điểm hoặc từ một đơn vị cung cấp do nhà trường chỉ định, gây khó khăn hoặc phát sinh chi phí không cần thiết.
- Sách bài tập bổ trợ và tài liệu tham khảo không phải là tài liệu bắt buộc
“Điều 18. Sách giáo khoa, thiết bị dạy học, tài liệu tham khảo và tài liệu giáo dục địa phương
- Trường tiểu học sử dụng sách giáo khoa được Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt và được Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định việc lựa chọn, sử dụng vào quá trình giảng dạy và học tập trong trường tiểu học trên địa bàn; giáo viên, học sinh sử dụng sách giáo khoa vào các hoạt động dạy và học nhằm thực hiện mục tiêu, nội dung giáo dục, yêu cầu cần đạt về phẩm chất, năng lực của học sinh được quy định trong chương trình giáo dục phổ thông cấp tiểu học; trường tiểu học phải cung cấp kịp thời, đầy đủ thông tin về sách giáo khoa sử dụng tại trường để học sinh và gia đình học sinh biết.
…
- Nhà trường tổ chức lựa chọn, trang bị xuất bản phẩm tham khảo phục vụ cho hoạt động giảng dạy, nghiên cứu của giáo viên theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo; khuyến khích giáo viên sử dụng xuất bản phẩm tham khảo để nâng cao chất lượng giáo dục. Mọi tổ chức, cá nhân không được ép buộc học sinh phải mua tài liệu tham khảo.
…”
Theo khoản 1 và khoản 3 Điều 18 Thông tư số 28/2020/TT-BGDĐT, sách giáo khoa là tài liệu chính thức phục vụ chương trình giáo dục phổ thông; còn sách bài tập bổ trợ, tài liệu tham khảo chỉ mang tính hỗ trợ trong quá trình học tập.
Do đó, nhà trường và giáo viên không được ép buộc học sinh hoặc phụ huynh phải mua các loại sách tham khảo, sách bổ trợ dưới bất kỳ hình thức nào.
Việc giới thiệu tài liệu chỉ được thực hiện trên tinh thần tham khảo và hoàn toàn tự nguyện.
- Bảo hiểm tự nguyện phải bảo đảm nguyên tắc tự nguyện
Đối với các loại bảo hiểm thương mại hoặc bảo hiểm tai nạn học sinh mang tính tự nguyện, phụ huynh có quyền lựa chọn tham gia hoặc không tham gia theo nhu cầu.
Nhà trường có thể tuyên truyền, giới thiệu để phụ huynh hiểu quyền lợi của loại bảo hiểm này nhưng không được xem đây là khoản thu bắt buộc hoặc lấy việc không tham gia làm căn cứ ảnh hưởng đến quyền học tập của học sinh.
Áp dụng vào tình huống
Đối chiếu với tình huống trên, nếu Trường Tiểu học X yêu cầu tất cả phụ huynh phải mua đồng phục tại một đơn vị do trường chỉ định, bắt buộc mua sách bài tập bổ trợ hoặc buộc phải tham gia bảo hiểm tự nguyện thì cách thực hiện này không phù hợp với các quy định và hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Điều đáng lưu ý là, bản chất của vi phạm không nằm ở việc nhà trường giới thiệu sản phẩm hay dịch vụ, mà nằm ở việc biến quyền lựa chọn của phụ huynh thành nghĩa vụ bắt buộc. Khi phụ huynh bị đặt vào tình thế “không mua thì con sẽ gặp khó khăn”, tính tự nguyện đã không còn được bảo đảm.
Nếu cơ quan có thẩm quyền xác định có hành vi thu sai quy định, ép buộc hoặc lợi dụng hoạt động giáo dục để thu các khoản không đúng nguyên tắc, cá nhân và tổ chức liên quan có thể bị xử lý theo quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giáo dục, đồng thời phải chấm dứt hành vi vi phạm và hoàn trả các khoản thu không đúng quy định (nếu có).
Kết luận pháp lý
Qua phân tích có thể thấy, pháp luật không cấm nhà trường giới thiệu đồng phục, sách bài tập bổ trợ hoặc bảo hiểm học sinh, bởi đây đều là những nội dung có thể phục vụ hoạt động giáo dục và chăm sóc học sinh.
Tuy nhiên, nhà trường không được lợi dụng vị trí quản lý để ép buộc phụ huynh phải mua tại một đơn vị nhất định, không được biến các khoản tự nguyện thành bắt buộc và không được gây áp lực khiến phụ huynh buộc phải chấp nhận vì lo ngại ảnh hưởng đến việc học của con em mình.
Ranh giới giữa hoạt động quản lý và hành vi lạm thu không nằm ở tên gọi của khoản tiền, mà nằm ở việc khoản thu đó có đúng quy định, công khai, minh bạch và bảo đảm quyền lựa chọn thực sự của phụ huynh hay không.
- Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”
Góc nhìn tâm lý
Đầu năm học là thời điểm nhiều gia đình phải chi trả đồng thời học phí, sách giáo khoa, đồ dùng học tập và nhiều khoản sinh hoạt khác. Khi liên tiếp nhận thêm các khoản được thông báo theo kiểu “phải đóng”, phụ huynh dễ rơi vào tâm lý áp lực tài chính và bức xúc. Điều khiến họ lo lắng nhất không chỉ là số tiền phải bỏ ra, mà là nỗi sợ nếu không đóng thì con mình sẽ bị phân biệt hoặc gặp bất lợi trong lớp học.
Góc nhìn giáo dục
Nhà trường là nơi giáo dục sự trung thực, công bằng và tôn trọng quyền lựa chọn của mỗi gia đình. Việc biến các khoản tự nguyện thành bắt buộc không chỉ làm giảm niềm tin của phụ huynh mà còn tạo ra hình ảnh không đẹp về môi trường giáo dục. Một chính sách đúng phải được xây dựng trên sự đồng thuận, giải thích rõ ràng và tôn trọng quyền quyết định của người học và gia đình.
Góc nhìn quản trị
Để ngăn ngừa tình trạng lạm thu hoặc nghi ngờ lạm thu, mỗi cơ sở giáo dục cần xây dựng cơ chế quản trị minh bạch:
- Công khai đầy đủ căn cứ pháp lý của từng khoản thu trước khi triển khai;
- Phân loại rõ khoản thu bắt buộc, khoản thu theo thỏa thuận và khoản hoàn toàn tự nguyện;
- Tuyệt đối không giao chỉ tiêu bán đồng phục, sách bổ trợ hoặc bảo hiểm cho giáo viên;
- Thiết lập cơ chế kiểm tra, giám sát và thanh tra nội bộ đối với việc phát hành tài liệu, đồng phục và các hoạt động liên kết trong nhà trường;
- Tăng cường vai trò của Ban đại diện cha mẹ học sinh trong việc giám sát các khoản thu, bảo đảm mọi quyết định đều minh bạch và đúng quy định.
Quản trị tốt không chỉ giúp phòng ngừa sai phạm mà còn củng cố niềm tin của phụ huynh đối với nhà trường.
- Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long
Vấn nạn lạm thu đầu năm học luôn là ngòi nổ cho các cuộc khủng hoảng niềm tin giữa gia đình và nhà trường. Để giải quyết triệt để, hệ thống quản trị tài chính giáo dục cần vận hành dựa trên hai nguyên tắc: minh bạch thông tin và đối thoại luật định.
- Trách nhiệm giải trình của nhà trường: Nhà trường không thể mập mờ trong các khoản thu. Khi có dư luận phản ứng, việc đầu tiên là phải tự rà soát, tự soi chiếu với các thông tư hướng dẫn của ngành giáo dục. Bản chất của mọi khoản xã hội hóa hay tự nguyện là quyền quyết định hoàn toàn thuộc về phụ huynh. Bất kỳ hình thức ép buộc ngầm nào cũng đều vi phạm đạo đức quản lý.
- Ứng xử lý tính của phụ huynh: Đối mặt với các khoản thu bất hợp lý, việc đưa thông tin kích động lên không gian mạng không phải là giải pháp tối ưu. Phụ huynh cần sử dụng quyền giám sát của mình một cách văn minh: trao đổi thẳng thắn với Ban giám hiệu, hoặc chuyển đơn phản ánh đến Phòng, Sở Giáo dục và Đào tạo để yêu cầu thanh tra, xử lý đúng thẩm quyền.
Thông điệp của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long:
“Một khoản thu dù giá trị không lớn nhưng nếu thiếu minh bạch sẽ làm tổn thương niềm tin của phụ huynh. Một ngôi trường được phụ huynh tin tưởng không phải vì thu nhiều hay thu ít, mà vì mọi khoản thu đều đúng pháp luật, công khai và tôn trọng quyền lựa chọn của mỗi gia đình.”
GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:
Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.
Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.
Từ khóa: Tư vấn; Luật Giáo dục; Thông tư Bộ Giáo dục và Đào tạo; Sách tham khảo; Bảo hiểm; Lạm dụng; Giải pháp.