TÌNH HUỐNG SỐ 940: NGƯỜI DÂN TỰ Ý XÂY DỰNG LỀU QUÁN, CHÒI TÔN CHÒI CHÒI GỖ KINH DOANH LẤN CHIẾM KHU VỰC LÕI PHÂN KHU DI SẢN BẢO TỒN THIÊN NHIÊN VƯỜN QUỐC GIA?

TÌNH HUỐNG SỐ 940: NGƯỜI DÂN TỰ Ý XÂY DỰNG LỀU QUÁN, CHÒI TÔN CHÒI CHÒI GỖ KINH DOANH LẤN CHIẾM KHU VỰC LÕI PHÂN KHU DI SẢN BẢO TỒN THIÊN NHIÊN VƯỜN QUỐC GIA?

Du lịch tự phát quanh các vườn quốc gia đang kéo theo một hệ lụy âm thầm: quán nước, lều bán hàng, chòi tôn, chòi gỗ mọc lên ngay giữa khu vực lõi của rừng đặc dụng. Lợi nhuận trước mắt khiến không ít người quên rằng mỗi mét vuông rừng bị lấn chiếm là một phần di sản thiên nhiên có thể không bao giờ phục hồi.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình.

1: Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Từ năm 2022, khi Vườn quốc gia Z (xã X, tỉnh Y) trở thành điểm đến quen thuộc của du khách, ông Nguyễn Văn A cùng bốn hộ dân giáp ranh vườn đã tự ý phát quang, dựng 5 lều quán, chòi tôn và chòi gỗ ven đường mòn, ven suối thuộc phân khu bảo vệ nghiêm ngặt để bán nước, đồ ăn, cho thuê võng. Tổng diện tích bị phát quang, sử dụng khoảng 1,2 ha, gồm cả rừng tự nhiên. Bếp than, rác nilon và nước thải khiến hệ sinh thái suy giảm, nguy cơ cháy rừng tăng cao.

Tháng 10/2026, Ban quản lý Vườn quốc gia Z phối hợp lực lượng kiểm lâm lập biên bản, yêu cầu các hộ dừng kinh doanh, tháo dỡ công trình và khôi phục hiện trạng. Ông A phản đối: “đất ông cha để lại”, chỉ là chòi tạm bằng tôn và gỗ, không xây kiên cố nên không vi phạm, kinh doanh nhiều năm không ai nhắc, tháo dỡ thì mất kế sinh nhai. Các hộ dân hoang mang, lo bị phạt nặng, bị cưỡng chế.

2: Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Xét về mặt pháp luật, lập luận của ông A là chưa có cơ sở. Căn cứ quy định hiện hành:

1. Luật Lâm nghiệp 2017 – chế độ bảo vệ nghiêm ngặt rừng đặc dụng:

Vườn quốc gia thuộc rừng đặc dụng, được chia thành các phân khu chức năng, trong đó phân khu bảo vệ nghiêm ngặt là vùng lõi, được bảo vệ ở mức cao nhất. Điều 9 Luật Lâm nghiệp nghiêm cấm lấn, chiếm rừng; khoản 1 Điều 52 quy định không được khai thác lâm sản trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt. Kinh doanh dịch vụ trong rừng đặc dụng chỉ được thực hiện khi chủ rừng cho phép; không ai được tự ý dựng quán trong vùng lõi.

2. Luật Đất đai 2024 – “đất cha ông” không phải là căn cứ:

Đất rừng đặc dụng thuộc sở hữu toàn dân, giao cho Ban quản lý rừng đặc dụng quản lý. Điều 11 Luật Đất đai 2024 nghiêm cấm hành vi lấn, chiếm, hủy hoại đất đai. Sử dụng lâu năm hay “ông cha để lại” không làm phát sinh quyền sử dụng đất nếu không có quyết định giao đất, cho thuê đất hoặc giấy chứng nhận hợp pháp. “Chòi tạm” hay “nhà kiên cố” cũng không đổi bản chất: điều bị cấm là hành vi chiếm đất, không phụ thuộc vật liệu xây dựng.

3. Luật Di sản văn hóa 2024 – khi vùng lõi gắn với danh lam thắng cảnh, di sản:

Nhiều vườn quốc gia đồng thời là danh lam thắng cảnh hoặc nằm trong khu vực bảo vệ, vùng đệm của di sản đã được xếp hạng. Khi đó, người dân còn vi phạm Điều 9 Luật Di sản văn hóa 2024 (hiệu lực từ 01/7/2025) về các hành vi bị nghiêm cấm:

“Lấn chiếm, hủy hoại đất có di tích lịch sử – văn hóa, danh lam thắng cảnh.”

4. Chế tài xử lý theo Nghị định 146/2026/NĐ-CP:

Từ ngày 25/6/2026, Nghị định 146/2026/NĐ-CP thay thế Nghị định 35/2019/NĐ-CP trong xử phạt lâm nghiệp. Theo khoản 8 Điều 10, lấn, chiếm rừng đặc dụng là rừng trồng có diện tích từ 10.000 m2 trở lên bị phạt từ 60 – 80 triệu đồng; nếu là rừng tự nhiên, mức phạt có thể tăng gấp hai lần. Khoản 9 buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu của rừng. Kinh doanh trong rừng khi chưa được chủ rừng cho phép, hoặc nghỉ dưỡng, giải trí trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, cũng là hành vi vi phạm bị xử phạt riêng.

Áp dụng vào tình huống:

• Về vị trí: toàn bộ lều quán nằm trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, nơi kinh doanh tự phát bị cấm.
• Về nguồn gốc đất: các hộ không có quyết định giao đất, cho thuê đất hay giấy chứng nhận; đất thuộc Ban quản lý vườn.
• Về mức độ: diện tích khoảng 1,2 ha vượt ngưỡng 10.000 m2, có cả rừng tự nhiên nên thuộc khung phạt cao, kèm buộc khôi phục hiện trạng.

Kết luận pháp lý: Các hộ dân không có quyền giữ lại công trình; Ban quản lý và kiểm lâm có đủ căn cứ xử phạt, buộc tháo dỡ và khôi phục rừng. Nếu cố tình không chấp hành, các hộ có thể bị cưỡng chế; gây cháy rừng hoặc hủy hoại rừng nghiêm trọng còn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.

3: Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn” (The Human & Management)

Về khía cạnh tâm lý & giáo dục (Đạo đức ứng xử)

Tâm lý “làm lâu thành quen” và hiệu ứng đám đông là nguyên nhân khiến vi phạm lan rộng. Áp lực mưu sinh của người dân sống cạnh rừng là có thật và cần được thấu hiểu. Nhưng biến vùng lõi di sản thành quán xá là đánh đổi tài sản chung của con cháu mai sau lấy lợi ích riêng trước mắt. Ý thức “rừng là tài sản chung” cần bắt đầu từ gia đình, nơi cha mẹ làm gương cho con trẻ.

Về khía cạnh Quản trị rủi ro

Bài học dành cho cả hai phía. Với người dân, kinh doanh khi chưa kiểm tra tính pháp lý của vị trí khiến vốn dựng quán mất trắng, kèm tiền phạt và chi phí khôi phục rừng. Với Ban quản lý, để vi phạm tồn tại nhiều năm do thiếu tuần tra, cắm mốc, tuyên truyền là “kẽ hở quản trị”, khiến người dân tưởng là được phép. Quản lý hiệu quả là phát hiện sớm, ngăn chặn kịp thời và mở lối sinh kế hợp pháp.

4: Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để giải quyết thấu tình đạt lý, vừa bảo vệ rừng vừa giữ sinh kế cho người dân, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đưa ra phương án 3 bước như sau:

1. Bước 1 – Dừng vi phạm và đối thoại thiện chí: Ông A và các hộ nên chủ động làm việc với Ban quản lý vườn, ngừng kinh doanh, tự nguyện tháo dỡ, thu dọn rác và phối hợp khôi phục thảm thực vật. Tự giác khắc phục là yếu tố được cơ quan có thẩm quyền xem xét khi quyết định mức xử lý, đồng thời tránh chi phí cưỡng chế.
2. Bước 2 – Chuyển đổi sinh kế hợp pháp (Chia sẻ lợi ích): Các hộ nên đề xuất tham gia mô hình do chủ rừng tổ chức như du lịch cộng đồng, hướng dẫn viên, cung ứng nông sản địa phương, hoặc đăng ký kinh doanh tại vùng đệm, khu dịch vụ theo quy hoạch được phê duyệt. Ban quản lý và chính quyền xã nên hỗ trợ đào tạo nghề. Người dân từ chỗ lấn rừng trở thành người giữ rừng.
3. Bước 3 – Xử phạt và cưỡng chế (Giải pháp cuối cùng): Nếu vẫn cố tình duy trì, kiểm lâm lập biên bản, xử phạt hành chính kèm buộc khôi phục hiện trạng; không chấp hành thì bị cưỡng chế. Người dân có quyền khiếu nại, khởi kiện quyết định xử phạt theo quy định. Trường hợp gây hậu quả nghiêm trọng, hồ sơ được chuyển cơ quan điều tra.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.