TÌNH HUỐNG SỐ 941: CƠ QUAN CHỨC NĂNG ĐỂ LỌT LƯỚI HÀNG LOẠT CÔNG TRÌNH NHÀ Ở TRÁI PHÉP ĐƯỢC XÂY DỰNG TRÊN ĐẤT NÔNG NGHIỆP TRONG THỜI GIAN DÀI

TÌNH HUỐNG SỐ 941: CƠ QUAN CHỨC NĂNG ĐỂ LỌT LƯỚI HÀNG LOẠT CÔNG TRÌNH NHÀ Ở TRÁI PHÉP ĐƯỢC XÂY DỰNG TRÊN ĐẤT NÔNG NGHIỆP TRONG THỜI GIAN DÀI

1. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Tại một địa phương, nhiều hộ dân tự ý xây dựng nhà ở kiên cố trên đất nông nghiệp khi chưa được cơ quan có thẩm quyền cho phép chuyển mục đích sử dụng đất. Các công trình tồn tại trong thời gian dài nhưng chính quyền địa phương và cơ quan chuyên môn không kịp thời phát hiện, ngăn chặn, xử lý. Thậm chí, một số trường hợp có dấu hiệu bao che hoặc cố tình làm ngơ trước vi phạm.

Sự việc chỉ được phát hiện khi số lượng công trình tăng lên, gây ảnh hưởng đến quy hoạch sử dụng đất, trật tự xây dựng và hiệu quả quản lý nhà nước. Dư luận đặt câu hỏi về trách nhiệm của cán bộ địa chính, cán bộ phụ trách quản lý xây dựng và người đứng đầu cơ quan có liên quan.

Vấn đề cốt lõi không chỉ là hành vi xây dựng trái phép của người dân mà còn là dấu hiệu buông lỏng quản lý, thiếu kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm không kịp thời. Vì vậy, cần xác minh khách quan để xác định trách nhiệm của từng cá nhân, tổ chức, đồng thời khắc phục hậu quả và ngăn chặn vi phạm tái diễn.

2. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

Thứ nhất, về vi phạm pháp luật đất đai. Luật Đất đai số 31/2024/QH15, đặc biệt là khoản 1 Điều 121, quy định việc chuyển đất nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp trong đó có đất ở phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép. Người sử dụng đất không được tự ý xây dựng nhà ở trái với mục đích sử dụng đất đã được xác định. Có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất không đồng nghĩa với quyền tự do chuyển đất nông nghiệp thành đất ở.

Việc xử lý vi phạm cần căn cứ Nghị định số 123/2024/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 281/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 31/8/2026. Tùy hành vi, thời điểm vi phạm và điều kiện thực tế, cơ quan có thẩm quyền xem xét xử phạt, buộc khôi phục tình trạng ban đầu hoặc áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả phù hợp. Không được mặc nhiên cho phép tồn tại công trình vi phạm chỉ vì công trình đã xây dựng lâu năm

Thứ hai, về trật tự xây dựng. Tại thời điểm tháng 10/2026, cần đối chiếu Luật Xây dựng số 135/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, cùng các văn bản hướng dẫn và quy định chuyển tiếp. Việc miễn giấy phép xây dựng, nếu thuộc trường hợp luật định, không đồng nghĩa với việc được sử dụng đất sai mục đích. Công trình vẫn phải đáp ứng các điều kiện pháp luật có liên quan. Đối với hành vi xảy ra trước khi luật mới có hiệu lực, cần xác định quy định áp dụng theo thời điểm vi phạm và nguyên tắc chuyển tiếp. Thứ ba, về trách nhiệm của cán bộ và người đứng đầu. Cơ quan chức năng phải rà soát hồ sơ địa chính, hiện trạng công trình, thời điểm xây dựng, biên bản kiểm tra, phản ánh của người dân và quá trình chỉ đạo xử lý. Cần phân biệt rõ ba trường hợp: cán bộ thiếu năng lực hoặc thiếu kiểm tra; cán bộ không thực hiện nhiệm vụ dù có trách nhiệm; cán bộ cố ý bao che hoặc nhận lợi ích bất chính. Tùy chứng cứ, hậu quả và mức độ lỗi, cá nhân liên quan có thể bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự khi đủ căn cứ. Trách nhiệm của người đứng đầu cũng phải được xác định theo chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền thực tế, không quy kết chỉ dựa trên chức vụ.

Thứ tư, về hợp đồng xây dựng và trách nhiệm dân sự. Điều 117 và Điều 123 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự và giao dịch dân sự vô hiệu do vi phạm điều cấm của luật. Hợp đồng giữa chủ đầu tư và nhà thầu không thể thay thế thủ tục chuyển mục đích sử dụng đất hoặc hợp pháp hóa công trình trái phép. Nếu có tranh chấp, hiệu lực hợp đồng và trách nhiệm bồi thường phải được xem xét theo nội dung thỏa thuận, hành vi thực tế và quy định pháp luật; không mặc nhiên kết luận mọi hợp đồng liên quan đều vô hiệu.

Thứ năm, về trình tự xử lý. Cơ quan có thẩm quyền cần thực hiện theo quy trình: kiểm kê công trình; xác minh hồ sơ và hành vi vi phạm; lập biên bản, xác định thẩm quyền; ban hành quyết định xử lý phù hợp; tổ chức khắc phục hậu quả; kiểm tra kết quả thực hiện và xem xét trách nhiệm cán bộ. Trường hợp có dấu hiệu tội phạm phải chuyển hồ sơ đến cơ quan có thẩm quyền. Việc xử lý phải bảo đảm đúng trình tự, thời hiệu, quyền giải trình và quyền khiếu nại của người liên quan.

3. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Về tâm lý tổ chức, vi phạm kéo dài có thể xuất phát từ tâm lý né tránh trách nhiệm, ngại va chạm, sợ ảnh hưởng quan hệ cá nhân hoặc tư tưởng “việc nhỏ không cần xử lý”. Khi một công trình vi phạm không bị ngăn chặn, những người khác dễ bắt chước, cho rằng cứ xây dựng trước rồi tìm cách hợp thức hóa sau. Điều này làm suy giảm niềm tin của người dân vào tính nghiêm minh của pháp luật.

Về quản trị, tình huống cho thấy nguy cơ thiếu phối hợp giữa các bộ phận chuyên môn, kiểm tra không thường xuyên, tiếp nhận phản ánh chưa hiệu quả và trách nhiệm người đứng đầu chưa gắn với kết quả thực hiện nhiệm vụ.

Về giáo dục, cần nâng cao nhận thức của người dân về mục đích sử dụng đất, thủ tục chuyển mục đích và điều kiện xây dựng. Cán bộ phải được bồi dưỡng đạo đức công vụ, kỹ năng phát hiện vi phạm, tinh thần trách nhiệm và ý thức phục vụ nhân dân.

Tính nhân văn phải đi đôi với kỷ cương. Cơ quan chức năng cần xem xét hoàn cảnh, mức độ lỗi và thái độ khắc phục của từng trường hợp theo quy định pháp luật, nhưng không được tùy tiện miễn trừ trách nhiệm hoặc hợp thức hóa sai phạm. Xử lý công bằng, minh bạch chính là cách bảo vệ người chấp hành pháp luật và củng cố niềm tin xã hội.

4. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Một là, rà soát và xử lý dứt điểm. Kiểm kê toàn bộ công trình nhà ở trên đất nông nghiệp, xác định diện tích, thời điểm xây dựng, hiện trạng sử dụng đất và tình trạng quy hoạch. Phân loại từng trường hợp để áp dụng đúng hình thức xử lý, không hợp thức hóa sai phạm chỉ vì công trình đã tồn tại lâu năm.

Hai là, làm rõ trách nhiệm cán bộ. Thành lập tổ kiểm tra khách quan, đối chiếu hồ sơ và xác định trách nhiệm của từng cá nhân, người đứng đầu theo nhiệm vụ được giao. Đối với vụ việc kéo dài qua nhiều giai đoạn tổ chức bộ máy, phải xác định trách nhiệm theo thời kỳ, thẩm quyền và chứng cứ cụ thể. Xử lý nghiêm hành vi bao che, né tránh hoặc cố ý không thực hiện nhiệm vụ; đồng thời bảo đảm quyền giải trình và nguyên tắc khách quan.

Ba là, đổi mới quản trị và giám sát. Ứng dụng bản đồ số, dữ liệu đất đai và công cụ theo dõi biến động để phát hiện sớm công trình bất thường. Thiết lập đầu mối tiếp nhận phản ánh, quy định rõ thời hạn kiểm tra, người chịu trách nhiệm và cơ chế giám sát độc lập. Đánh giá cán bộ dựa trên kết quả thực chất, không chỉ dựa vào báo cáo thành tích.

Bốn là, kết hợp xử lý với hỗ trợ pháp lý. Hướng dẫn người dân thực hiện thủ tục chuyển mục đích sử dụng đất khi đủ điều kiện; giải thích rõ trường hợp không phù hợp quy hoạch hoặc không được phép chuyển mục đích. Việc hỗ trợ không đồng nghĩa với miễn trách nhiệm hay tạo cơ chế xin – cho.

Năm là, xây dựng văn hóa công vụ liêm chính. Tăng cường kiểm tra trách nhiệm người đứng đầu, bảo vệ người phản ánh vi phạm theo quy định và xử lý nghiêm hành vi nhũng nhiễu, bao che. Đồng thời, tổ chức kiểm tra định kỳ, cảnh báo sớm và công khai kết quả xử lý trong phạm vi pháp luật cho phép. Mục tiêu là chuyển từ tư duy xử lý hậu quả sang chủ động phòng ngừa.

KẾT LUẬN

Tình huống số 941 phản ánh mối liên hệ giữa vi phạm đất đai, trật tự xây dựng và trách nhiệm quản lý nhà nước. Để giải quyết triệt để, cần kết hợp xử lý công trình vi phạm, xác định đúng trách nhiệm cán bộ, khắc phục hậu quả và hoàn thiện cơ chế giám sát.

Giải pháp hiệu quả không chỉ nằm ở việc xử phạt mà còn ở khả năng phát hiện sớm, xử lý nhất quán và ngăn ngừa tái diễn. Nguyên tắc xuyên suốt là thượng tôn pháp luật, công bằng trong xử lý, minh bạch trong quản lý, rõ trách nhiệm cá nhân và lấy phòng ngừa làm trọng tâm. Đây là nền tảng để củng cố kỷ cương hành chính, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước và khôi phục niềm tin của nhân dân.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời