Một dòng sông phục vụ sinh hoạt của cả cộng đồng không thể trở thành nơi tiếp nhận chất thải để một cơ sở chăn nuôi tiết kiệm chi phí sản xuất. Khi hộ dân nuôi 100 con lợn nhưng xả trực tiếp phân và nước thải chưa qua xử lý xuống dòng sông ở hạ nguồn, nguy cơ ô nhiễm nguồn nước, ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng và tổn hại hệ sinh thái cần được kiểm tra, xử lý kịp thời.

Theo góc nhìn pháp lý của chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long, vụ việc cần được giải quyết bằng một quy trình chặt chẽ: tiếp nhận phản ánh, kiểm tra cơ sở, lấy mẫu và phân tích chất lượng nước, xác định hành vi vi phạm, áp dụng mức phạt đúng quy định, buộc khắc phục hậu quả và xem xét đình chỉ hoạt động hoặc trách nhiệm hình sự nếu đủ căn cứ.

1. Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Tại một xã nông thôn, một hộ gia đình mở trang trại nuôi khoảng 100 con lợn để kinh doanh. Trong quá trình chăn nuôi, phân lợn, nước rửa chuồng và nước thải phát sinh được dẫn qua đường ống đổ trực tiếp xuống một dòng sông chảy qua khu dân cư.

Theo phản ánh của người dân, cơ sở không có công trình xử lý chất thải phù hợp hoặc không vận hành công trình xử lý trước khi xả thải. Nước sông có dấu hiệu đổi màu, bốc mùi hôi, xuất hiện cặn bẩn; người dân sống ở hạ nguồn lo ngại nguồn nước bị ô nhiễm và ảnh hưởng đến sinh hoạt, sản xuất.

Một số hộ đã phản ánh với chính quyền địa phương nhưng chưa biết cơ quan nào có trách nhiệm kiểm tra, lấy mẫu nước, xác định mức độ ô nhiễm và xử phạt.

Các câu hỏi pháp lý đặt ra gồm:

• Hành vi xả trực tiếp chất thải chăn nuôi xuống sông có thể bị xử phạt theo quy định nào?
• Mức phạt có thể lên đến bao nhiêu tiền? Có thể buộc trang trại ngừng hoạt động không?
• Cơ quan nào tổ chức kiểm tra, lấy mẫu nước và xác định nguồn gây ô nhiễm?
• Nếu nguồn nước sinh hoạt bị ảnh hưởng nghiêm trọng, người dân cần kiến nghị và thu thập chứng cứ như thế nào?

2. Góc nhìn pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Thứ nhất, xác định hành vi vi phạm và trách nhiệm bảo vệ môi trường của cơ sở chăn nuôi

Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đặt ra trách nhiệm kiểm soát chất thải, phòng ngừa và khắc phục ô nhiễm đối với tổ chức, cá nhân có hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Luật Chăn nuôi năm 2018 cũng quy định yêu cầu về xử lý chất thải trong chăn nuôi, nhằm hạn chế tác động đến môi trường và sức khỏe cộng đồng.

Đối với tình huống này, cơ quan chức năng cần xác minh:

• Cơ sở thực tế nuôi bao nhiêu con lợn, hoạt động với quy mô nào và phát sinh loại chất thải gì.
• Có hệ thống thu gom, xử lý chất thải hay không; nếu có thì hệ thống có đáp ứng yêu cầu và được vận hành thực tế không.
• Đường ống xả có dẫn chất thải trực tiếp ra sông hay không.
• Cơ sở thuộc trường hợp phải có giấy phép môi trường, đăng ký môi trường hoặc thực hiện yêu cầu quản lý môi trường nào khác.
• Nước thải sau khi xả có vượt quy chuẩn kỹ thuật, gây ô nhiễm nguồn nước hoặc ảnh hưởng đến mục đích sử dụng của dòng sông hay không.

Cần lưu ý rằng không có hầm biogas không tự động đồng nghĩa với việc mọi cơ sở đều vi phạm cùng một điều khoản. Biogas chỉ là một trong những công nghệ xử lý chất thải; cơ sở phải đáp ứng yêu cầu pháp luật áp dụng cho quy mô và loại hình hoạt động của mình. Tuy nhiên, nếu xác minh được việc xả phân và nước thải chưa qua xử lý trực tiếp xuống sông trái quy định, cơ sở có thể bị xử lý theo các quy định tương ứng về quản lý chất thải và gây ô nhiễm môi trường.

Thứ hai, mức phạt tiền bao nhiêu? Không thể chỉ căn cứ vào số lượng 100 con lợn

Nghị định 45/2022/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường. Mức phạt phụ thuộc vào hành vi cụ thể, lưu lượng nước thải, mức độ vượt quy chuẩn, các tình tiết liên quan và điều khoản được áp dụng.  

Có thể xem xét các nhóm hành vi sau:

Một là, xả nước thải có thông số môi trường vượt quy chuẩn kỹ thuật. Điều 18 Nghị định 45/2022/NĐ-CP quy định các mức phạt theo lưu lượng nước thải và mức độ vượt quy chuẩn đối với các thông số môi trường thông thường. Vì vậy, kết quả phân tích mẫu nước và lưu lượng xả thải là những căn cứ quan trọng để xác định mức phạt.

Hai là, gây ô nhiễm môi trường nước. Điều 24 Nghị định 45/2022/NĐ-CP quy định việc xử lý một số hành vi gây ô nhiễm đất, nước và không khí. Việc áp dụng điều khoản này cần dựa trên kết quả xác định chất gây ô nhiễm, mức độ vượt quy chuẩn và mối liên hệ giữa hoạt động của cơ sở với tình trạng ô nhiễm.

Ba là, vi phạm yêu cầu về giấy phép, công trình xử lý hoặc quản lý chất thải. Nếu cơ sở thuộc trường hợp phải có giấy phép môi trường hoặc phải đáp ứng yêu cầu cụ thể về xử lý chất thải mà không thực hiện, cơ quan có thẩm quyền cần xem xét thêm các điều khoản tương ứng của Nghị định 45/2022/NĐ-CP.

Về mức trần, Điều 4 Nghị định 45/2022/NĐ-CP quy định mức phạt tiền tối đa đối với một hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường theo pháp luật về xử lý vi phạm hành chính là 1 tỷ đồng đối với cá nhân và 2 tỷ đồng đối với tổ chức. Theo Điều 6 của Nghị định, hộ gia đình vi phạm bị xử phạt như cá nhân; mức phạt quy định tại Chương II về nguyên tắc là mức áp dụng cho cá nhân, còn tổ chức có cùng hành vi chịu mức phạt gấp hai lần. Tuy nhiên, mức trần này không có nghĩa hộ nuôi 100 con lợn đương nhiên bị phạt 1 tỷ đồng. Mức phạt thực tế phải được xác định theo hành vi đã chứng minh và khung xử phạt tương ứng.

Thứ ba, quy trình kiểm tra và lấy mẫu nước phải bảo đảm tính khách quan

Khi có phản ánh về việc xả thải gây ô nhiễm dòng sông, cơ quan có thẩm quyền cần tổ chức kiểm tra theo đúng trình tự, không chỉ dựa vào hình ảnh hoặc cảm nhận về mùi hôi.

Quy trình kiểm tra có thể gồm các bước:

1. Ghi nhận hiện trạng: xác định vị trí trang trại, đường ống xả, điểm tiếp nhận nước thải và khu vực hạ nguồn bị ảnh hưởng.
2. Kiểm tra nguồn thải: ghi nhận hoạt động chăn nuôi, hệ thống thu gom, xử lý, vị trí xả và thời điểm xả thải.
3. Lấy mẫu phù hợp: xem xét lấy mẫu nước thải tại điểm xả và mẫu nước mặt ở khu vực liên quan; khi cần thiết, lấy mẫu đối chứng ở thượng nguồn để hỗ trợ đánh giá.
4. Lập hồ sơ lấy mẫu: ghi nhận thời gian, địa điểm, điều kiện lấy mẫu, người thực hiện, phương pháp bảo quản, niêm phong và bàn giao mẫu.
5. Phân tích mẫu: sử dụng đơn vị, phương pháp và quy trình quan trắc phù hợp với yêu cầu pháp luật và mục đích kiểm tra.
6. Đối chiếu quy chuẩn: so sánh kết quả với quy chuẩn kỹ thuật môi trường áp dụng cho loại nước thải hoặc chất lượng nước mặt tương ứng.
7. Đánh giá nguồn gây ô nhiễm: đối chiếu kết quả phân tích với hoạt động xả thải, lưu lượng, thời gian và các nguồn thải khác trong khu vực.
8. Lập biên bản và xử lý: nếu có đủ căn cứ, lập biên bản vi phạm, xác định điều khoản áp dụng và trình người có thẩm quyền quyết định xử phạt.

Việc lấy mẫu ở thượng nguồn và hạ nguồn có thể giúp đánh giá sự khác biệt về chất lượng nước, nhưng không tự nó chứng minh trang trại là nguồn gây ô nhiễm duy nhất. Cơ quan chuyên môn cần xem xét cả các nguồn thải khác và mối liên hệ giữa kết quả phân tích với hoạt động của cơ sở.

Thứ tư, có thể buộc trang trại đóng cửa hay không?

Cần phân biệt giữa đình chỉ hoạt động có thời hạn, yêu cầu dừng hành vi xả thải và chấm dứt hoạt động của cơ sở.

Theo Nghị định 45/2022/NĐ-CP, tùy hành vi cụ thể, cơ sở có thể bị áp dụng hình thức xử phạt bổ sung như đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc tước quyền sử dụng giấy phép môi trường có thời hạn, khi đáp ứng điều kiện luật định. Cơ quan có thẩm quyền cũng có thể áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định. Vì vậy, trong tình huống này, cần xem xét: Buộc chấm dứt hành vi xả thải trái pháp luật.

• Yêu cầu thực hiện biện pháp thu gom, xử lý chất thải đáp ứng yêu cầu áp dụng cho cơ sở.
• Buộc khắc phục tình trạng ô nhiễm hoặc phục hồi môi trường theo quyết định và căn cứ pháp luật.
• Buộc chi trả kinh phí lấy mẫu, phân tích hoặc giám định môi trường trong trường hợp pháp luật quy định.
• Xem xét đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc biện pháp liên quan đến giấy phép nếu đủ điều kiện áp dụng.

Không nên kết luận rằng cơ sở chắc chắn bị đóng cửa vĩnh viễn chỉ vì nuôi 100 con lợn hoặc không có hầm biogas. Việc đình chỉ, thu hồi hoặc chấm dứt hoạt động phải có căn cứ pháp lý cụ thể và được thực hiện đúng thẩm quyền, trình tự.

Thứ năm, trường hợp gây ô nhiễm nghiêm trọng có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự

Nếu hành vi xả thải đạt các dấu hiệu cấu thành tội phạm, cơ quan tiến hành tố tụng có thể xem xét Điều 235 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung, về tội gây ô nhiễm môi trường.

Việc xem xét trách nhiệm hình sự phải dựa vào các điều kiện cụ thể của điều luật, chẳng hạn loại chất thải, thông số môi trường, mức độ và hậu quả ô nhiễm hoặc các điều kiện định tội khác được luật quy định. Không thể chỉ dựa vào việc dòng sông có mùi hôi hay số lượng lợn trong trang trại để kết luận đã cấu thành tội phạm.

Nếu có dấu hiệu gây nguy hiểm nghiêm trọng cho sức khỏe cộng đồng hoặc nguồn nước sinh hoạt, người dân cần báo ngay cho cơ quan chức năng để kiểm tra, đánh giá nguy cơ và áp dụng biện pháp bảo vệ phù hợp; không nên tự chờ kết quả xử phạt mới thực hiện các biện pháp phòng ngừa cần thiết.

3. Góc nhìn xã hội – y tế – quản trị: “Chìa khóa nhân văn”

Thứ nhất, lợi ích kinh doanh không thể đặt cao hơn sức khỏe cộng đồng

Chăn nuôi là hoạt động kinh tế hợp pháp và có vai trò quan trọng đối với đời sống nông thôn. Tuy nhiên, lợi nhuận từ chăn nuôi phải đi cùng trách nhiệm kiểm soát chất thải và bảo vệ nguồn nước.

Nếu một cơ sở tiết kiệm chi phí xử lý bằng cách đẩy chất thải sang dòng sông mà hàng trăm hộ dân sử dụng, chi phí ô nhiễm sẽ bị chuyển sang cộng đồng: người dân phải tìm nguồn nước thay thế, tăng chi phí sinh hoạt, lo ngại về vệ sinh và đối mặt với nguy cơ ảnh hưởng đến sản xuất.

Đây là lý do việc kiểm tra và xử lý cần dựa trên chứng cứ, nhưng cũng phải kịp thời và thực chất.

Thứ hai, bảo vệ nguồn nước cần đi cùng cảnh báo nguy cơ sức khỏe

Khi nghi ngờ dòng sông bị ô nhiễm bởi chất thải chăn nuôi, người dân nên hạn chế sử dụng trực tiếp nước sông cho ăn uống, chế biến thực phẩm hoặc các mục đích tiếp xúc có nguy cơ cho đến khi cơ quan chuyên môn đánh giá an toàn.

Nếu dòng sông là nguồn cấp nước sinh hoạt đã qua hệ thống xử lý, cần thông báo cho đơn vị cấp nước và cơ quan y tế, môi trường để kiểm tra nguy cơ và chất lượng nước theo quy định. Không nên tự kết luận rằng mọi nguồn nước ở hạ nguồn đều đã bị nhiễm mầm bệnh chỉ từ mùi hôi hoặc màu nước.

Thứ ba, quản trị môi trường phải kết hợp kiểm tra, phòng ngừa và khắc phục

Xử phạt tiền là một công cụ răn đe, nhưng không đủ nếu cơ sở tiếp tục xả thải sau khi nộp phạt.

Giải pháp bền vững cần bao gồm hệ thống thu gom và xử lý chất thải phù hợp; kiểm tra việc vận hành thực tế; theo dõi chất lượng nước tại khu vực có nguy cơ; và cơ chế tiếp nhận phản ánh của người dân.

Cơ sở chăn nuôi cần được yêu cầu tuân thủ các nghĩa vụ pháp luật áp dụng, còn chính quyền phải kiểm tra dựa trên bằng chứng, xử lý đúng thẩm quyền và theo dõi việc khắc phục đến khi đạt yêu cầu.

4. Giải pháp toàn diện của chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long

Bước 1: Người dân ghi nhận hiện trạng và gửi phản ánh

Người dân có thể ghi lại hình ảnh, video về đường ống xả thải, thời điểm xả, màu sắc và mùi bất thường của nước, đồng thời ghi rõ vị trí và thời gian xảy ra sự việc.

Nên tránh xâm nhập trái phép vào trang trại, tự ý tháo dỡ đường ống hoặc cản trở hoạt động của cơ sở. Những tài liệu thu thập được cần giữ nguyên bản và cung cấp cho cơ quan có thẩm quyền khi cần thiết.

Bước 2: Gửi kiến nghị đến UBND cấp xã và cơ quan chuyên môn cấp tỉnh

Người dân có thể gửi phản ánh đến UBND cấp xã nơi có trang trại, đề nghị kiểm tra hiện trường và chuyển hoặc phối hợp với cơ quan chuyên môn về nông nghiệp, môi trường cấp tỉnh theo thẩm quyền.

Trong mô hình chính quyền địa phương hiện nay, không nên mặc nhiên hướng dẫn người dân gửi đơn đến một “Phòng Tài nguyên và Môi trường cấp huyện” như cơ cấu trước đây. Cần xác định cơ quan đang thực hiện nhiệm vụ quản lý môi trường tại địa phương và thẩm quyền xử phạt tương ứng.

Nội dung kiến nghị nên nêu rõ:

• Địa điểm trang trại và vị trí xả thải.
• Thời gian, tần suất và biểu hiện của việc xả thải.
• Khu vực hạ nguồn và mục đích sử dụng dòng sông.
• Các tài liệu, hình ảnh, video và phản ánh của người dân.
• Đề nghị kiểm tra, lấy mẫu, đánh giá nguy cơ và thông báo kết quả xử lý theo quy định.

Bước 3: Tổ chức kiểm tra, lấy mẫu và xác định nguồn gây ô nhiễm

Cơ quan có thẩm quyền cần kiểm tra thực tế, ghi nhận đường thoát nước thải và tình trạng hệ thống xử lý. Việc lấy mẫu phải được thực hiện đúng phương pháp, có hồ sơ ghi nhận và chuyển phân tích theo yêu cầu chuyên môn.

Kết quả kiểm tra cần trả lời được các câu hỏi: chất thải gì đang được xả; lưu lượng bao nhiêu; thông số nào vượt quy chuẩn; nguồn gây ô nhiễm có liên hệ thế nào với trang trại; và hành vi vi phạm thuộc điều khoản xử phạt nào.

Bước 4: Lập biên bản, xác định mức phạt và áp dụng biện pháp khắc phục

Khi có căn cứ, người có thẩm quyền lập biên bản vi phạm hành chính và xác định mức phạt theo đúng quy định. Nếu phát hiện nhiều hành vi vi phạm độc lập, việc xử lý từng hành vi phải tuân thủ quy tắc áp dụng chế tài và không được tính phạt tùy tiện.

Cùng với tiền phạt, cần xem xét biện pháp buộc chấm dứt hành vi xả thải, khắc phục ô nhiễm, thực hiện nghĩa vụ xử lý chất thải và đình chỉ hoạt động có thời hạn nếu đủ căn cứ.

Nếu có dấu hiệu tội phạm, hồ sơ phải được chuyển hoặc xử lý theo trình tự tố tụng hình sự phù hợp.

Bước 5: Theo dõi việc khắc phục và bảo vệ người dân hạ nguồn

Sau khi xử lý, cần kiểm tra việc chấm dứt xả thải, vận hành công trình xử lý và thực hiện các biện pháp khắc phục theo quyết định. Khi cần thiết, cơ quan chuyên môn tiếp tục đánh giá chất lượng nước tại các vị trí có nguy cơ.

Người dân có thể tiếp tục phản ánh nếu hành vi tái diễn, cung cấp tài liệu mới và đề nghị cơ quan có thẩm quyền kiểm tra việc chấp hành quyết định xử phạt.

Việc theo dõi sau xử phạt là bước quan trọng để bảo đảm dòng sông được bảo vệ thực chất, thay vì chỉ giải quyết vụ việc trên giấy tờ.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: Tư vấn; Luật đất đai; Bộ luật dân sự; Đòi lại đất; Giải pháp.