Phong tục thờ cúng tổ tiên và xây dựng công trình chung của dòng họ là những nét đẹp văn hóa truyền thống của người Việt Nam. Tuy nhiên, khi tinh thần tự nguyện bị thay thế bằng những khoản thu cào bằng, kèm theo hình thức bêu riếu, cô lập hoặc đe dọa gạch tên khỏi gia phả đối với người không có khả năng đóng góp, một hoạt động mang ý nghĩa văn hóa có thể biến thành sức ép tinh thần và xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân.

Đáng lo ngại hơn, những hộ gia đình nghèo, người lao động mất việc hoặc người đang gặp khó khăn kinh tế có thể trở thành đối tượng chịu sự phân biệt đối xử ngay trong cộng đồng mà họ thuộc về.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích tình huống dưới đây để làm rõ ranh giới giữa gìn giữ truyền thống và áp đặt hủ tục, đồng thời tìm ra phương án giải quyết đúng pháp luật, thấu tình đạt lý.

1. Tóm tắt tình huống thực tế (The Case)

Đầu năm 2026, Ban khánh tiết của dòng họ Nguyễn tại xã A, tỉnh B tổ chức họp và đưa ra chủ trương xây dựng một tòa tháp tổ trong khuôn viên nhà thờ họ. Để có kinh phí thực hiện, ban quản lý yêu cầu mỗi đinh nam giới trong gia phả phải đóng góp 5 triệu đồng, bất kể hoàn cảnh kinh tế của từng gia đình.

Theo thông báo, khoản tiền được xác định là nghĩa vụ bắt buộc đối với mọi đinh nam. Những người không nộp đúng thời hạn sẽ bị công khai tên trong các cuộc họp họ, không được tham gia một số hoạt động chung và có nguy cơ bị gạch tên khỏi gia phả.

Gia đình anh Minh thuộc diện hộ nghèo, có hai con nhỏ, thu nhập chủ yếu dựa vào công việc lao động thời vụ. Do không đủ khả năng xoay xở khoản tiền 5 triệu đồng, anh Minh đã trình bày hoàn cảnh và xin được đóng góp khi có điều kiện. Tuy nhiên, đề nghị này bị Ban khánh tiết bác bỏ.

Tại cuộc họp dòng họ, anh Minh bị phê bình trước đông người, bị cho là thiếu trách nhiệm với tổ tiên. Một số thành viên còn tuyên bố rằng nếu không đóng tiền, gia đình anh sẽ bị gạch tên khỏi gia phả và không còn được coi là thành viên chính thức của dòng họ.

Cho rằng việc làm trên xúc phạm danh dự, gây áp lực tinh thần và đặt gánh nặng tài chính bất hợp lý lên gia đình mình, anh Minh tìm đến UBND xã để đề nghị can thiệp.

Vấn đề đặt ra là: Ban khánh tiết có quyền bắt buộc từng đinh nam nộp một khoản tiền cào bằng hay không? Việc gạch tên người không đóng góp khỏi gia phả có hợp pháp không? Cơ quan nào có thẩm quyền kiểm tra, hòa giải và xử lý hành vi này?

2. Góc nhìn pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Xét dưới góc độ pháp luật, cần phân biệt giữa việc vận động đóng góp để xây dựng công trình chung với việc áp đặt nghĩa vụ tài chính và sử dụng hình thức làm nhục, cô lập người không có khả năng đóng tiền.

1. Quyền tự nguyện đóng góp và giới hạn quyền quản lý của dòng họ

Điều 3 Bộ luật Dân sự năm 2015 ghi nhận các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự, trong đó có nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận; thiện chí, trung thực và không được xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác.

Về nguyên tắc, dòng họ có thể vận động các thành viên đóng góp để xây dựng, tu sửa nhà thờ họ, lăng mộ hoặc công trình phục vụ hoạt động thờ cúng tổ tiên. Tuy nhiên, cần xác định rõ căn cứ của khoản đóng góp, thỏa thuận đã được thống nhất và quyền của những người có liên quan.

Nếu đây là khoản đóng góp tự nguyện, Ban khánh tiết không thể chỉ dựa vào một quyết định nội bộ để biến khoản đóng góp thành nghĩa vụ cưỡng chế đối với tất cả thành viên. Việc ấn định mức tiền giống nhau cho mọi người mà không xem xét khả năng đóng góp có thể gây bất bình đẳng trên thực tế, dù mức thu cào bằng tự nó chưa đủ để kết luận có hành vi vi phạm pháp luật.

Nếu có một nghĩa vụ tài chính được xác lập trên căn cứ pháp luật hoặc thỏa thuận hợp lệ cụ thể, việc xác định nghĩa vụ phải dựa vào chính căn cứ đó, chứ không thể mặc nhiên suy ra từ quan hệ huyết thống.

Áp dụng vào tình huống: Ban khánh tiết cần chứng minh căn cứ của khoản thu 5 triệu đồng và thẩm quyền của mình. Nếu đây chỉ là khoản vận động đóng góp xây tháp tổ, việc yêu cầu mọi đinh nam bắt buộc nộp tiền, bất kể hoàn cảnh, không đương nhiên tạo ra một nghĩa vụ pháp lý có thể cưỡng chế.

2. Quyền về danh dự, nhân phẩm và đời sống riêng tư

Điều 20 Hiến pháp năm 2013 quy định mọi người có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khỏe, danh dự và nhân phẩm. Điều 34 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín.

Việc công khai danh sách người chưa đóng tiền không phải trong mọi trường hợp đều mặc nhiên trái pháp luật. Tuy nhiên, nếu việc công khai đi kèm lời lẽ xúc phạm, bêu riếu, đe dọa hoặc cố ý hạ thấp nhân phẩm của người gặp khó khăn, người bị ảnh hưởng có thể yêu cầu chấm dứt hành vi và bảo vệ quyền lợi theo quy định pháp luật.

Tùy tính chất, mức độ và chứng cứ, người bị xâm phạm có thể yêu cầu xin lỗi, cải chính công khai, bồi thường thiệt hại nếu đủ điều kiện hoặc đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét xử lý hành vi vi phạm.

Áp dụng vào tình huống: Nếu anh Minh bị gọi là người bất hiếu, bị sỉ nhục hoặc bị tổ chức cô lập nhằm ép buộc nộp tiền, cần thu thập chứng cứ về nội dung, bối cảnh và mức độ của hành vi để xác định trách nhiệm pháp lý cụ thể.

3. Có được gạch tên người không đóng tiền khỏi gia phả không?

Gia phả là tài liệu ghi chép quan hệ huyết thống, lịch sử và truyền thống của một dòng họ. Cần phân biệt việc chỉnh sửa thông tin gia phả để bảo đảm tính chính xác với việc cố ý xóa tên một người chỉ vì họ không đóng góp tiền xây dựng công trình chung.

Pháp luật không mặc nhiên trao cho ban quản lý dòng họ quyền tước bỏ quan hệ huyết thống hoặc sử dụng gia phả để cưỡng ép thành viên thực hiện một khoản đóng góp không có căn cứ pháp lý.

Nếu việc gạch tên được sử dụng như biện pháp trừng phạt nhằm gây sức ép tài chính, hành vi đó cần được xem xét trên cơ sở quyền nhân thân, quyền và lợi ích hợp pháp của người bị ảnh hưởng cùng các quy định liên quan. Tuy nhiên, không phải mọi tranh chấp về cách ghi chép gia phả đều tự động cấu thành vi phạm pháp luật; cần làm rõ mục đích, hậu quả và quyền lợi cụ thể bị xâm phạm.

Kết luận pháp lý: Ban khánh tiết không thể mặc nhiên biến khoản vận động đóng góp thành nghĩa vụ cưỡng chế chỉ dựa vào tập quán nội bộ. Việc xúc phạm, gây áp lực hoặc cố ý gạch tên một người nhằm ép buộc nộp tiền có thể bị phản đối và yêu cầu xem xét nếu xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp. Việc xử lý phải căn cứ vào chứng cứ và quy định pháp luật áp dụng cho từng hành vi.

3. Góc nhìn tâm lý – giáo dục – quản trị: “Chìa khóa nhân văn”

Về khía cạnh tâm lý và đạo đức cộng đồng

Một dòng họ tồn tại bền vững nhờ sự gắn kết giữa các thế hệ, lòng biết ơn tổ tiên và tinh thần tương trợ giữa những người cùng huyết thống. Nếu việc đóng góp xây dựng nhà thờ họ trở thành thước đo duy nhất để đánh giá lòng hiếu kính, giá trị văn hóa truyền thống sẽ bị biến dạng.

Đối với một gia đình nghèo như gia đình anh Minh, việc phải nộp một khoản tiền vượt quá khả năng có thể khiến họ rơi vào tình trạng vay mượn, nợ nần hoặc phải cắt giảm những nhu cầu thiết yếu của con cái. Khi bị bêu riếu trước cộng đồng, tổn thương không chỉ dừng ở kinh tế mà còn có thể kéo dài thành cảm giác mặc cảm, bị loại trừ và mất niềm tin vào chính dòng họ của mình.

Cần khẳng định rằng khả năng đóng góp tài chính không phải thước đo duy nhất của lòng hiếu kính với tổ tiên. Một người có thể thể hiện trách nhiệm bằng việc chăm sóc người cao tuổi, tham gia ngày giỗ họ, giữ gìn truyền thống, hỗ trợ công việc chung hoặc đóng góp trong khả năng thực tế.

Về khía cạnh quản trị hoạt động dòng họ

Để việc xây dựng tháp tổ không trở thành nguyên nhân gây chia rẽ, ban quản lý dòng họ cần thiết lập cơ chế minh bạch:

• Công khai dự toán xây dựng, nguồn kinh phí, phương án vận động và kế hoạch sử dụng tiền.
• Phân biệt rõ khoản đóng góp tự nguyện với các nghĩa vụ tài chính có căn cứ hợp pháp.
• Tôn trọng khả năng kinh tế của từng gia đình, cho phép đóng góp bằng công sức hoặc theo nhiều đợt nếu phù hợp.
• Không sử dụng việc ghi tên trong gia phả, tham gia giỗ họ hoặc các hoạt động văn hóa làm công cụ đe dọa, ép buộc tài chính.
• Có cơ chế tiếp nhận ý kiến, giải quyết bất đồng và công khai thu chi để mọi thành viên có thể giám sát.

Một công trình được xây dựng bằng sự đồng thuận và lòng tự nguyện sẽ có giá trị tinh thần lâu dài hơn công trình được hoàn thành bằng sự sợ hãi và ép buộc.

4. Giải pháp toàn diện của chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để bảo vệ quyền lợi của gia đình anh Minh, đồng thời chấm dứt tình trạng áp đặt trong dòng họ, có thể triển khai quy trình bốn bước sau:

Bước 1 – Thu thập chứng cứ, xác định nội dung vi phạm

Anh Minh nên lưu giữ thông báo thu tiền, biên bản họp họ, tin nhắn, ghi âm hoặc tài liệu hợp pháp thể hiện mức đóng góp bắt buộc, lời lẽ xúc phạm và việc đe dọa gạch tên khỏi gia phả.

Cần làm rõ ai đưa ra quyết định, khoản tiền được xác định là tự nguyện hay bắt buộc, có văn bản thống nhất nào hay không, việc công khai danh sách và đe dọa đã diễn ra như thế nào.

Việc thu thập chứng cứ phải bảo đảm tuân thủ pháp luật, tránh xâm phạm trái phép đời tư của người khác.

Bước 2 – Đối thoại, yêu cầu chấm dứt việc ép buộc

Gia đình anh Minh có thể gửi văn bản đến trưởng họ và Ban khánh tiết, đề nghị:

• Công khai căn cứ, dự toán và phương án vận động kinh phí xây tháp tổ.
• Xác định rõ tính chất tự nguyện của khoản đóng góp nếu không có căn cứ pháp lý làm phát sinh nghĩa vụ bắt buộc.
• Chấm dứt lời lẽ xúc phạm, việc bêu riếu hoặc đe dọa loại trừ thành viên vì hoàn cảnh kinh tế.
• Hủy bỏ quyết định gạch tên khỏi gia phả nếu việc này được áp dụng như biện pháp ép buộc trái pháp luật; đồng thời khôi phục thông tin chính xác nếu đã bị xóa không có căn cứ.

Đối thoại nên tập trung vào quyền lợi hợp pháp và giải pháp thực tế, không biến bất đồng thành xung đột giữa các nhánh trong dòng họ.

Bước 3 – Đề nghị chính quyền cấp xã tiếp nhận, hòa giải và xử lý theo thẩm quyền

Nếu Ban khánh tiết không hợp tác, anh Minh có thể gửi đơn phản ánh hoặc kiến nghị đến UBND xã nơi xảy ra vụ việc, đề nghị tiếp nhận, xác minh và hướng dẫn giải quyết.

Cần lưu ý, Ban Tư pháp xã không phải cơ quan có quyền tự mình thanh tra và ra quyết định buộc dòng họ hủy bỏ mọi quyết định nội bộ. Công chức tư pháp – hộ tịch có thể tham gia công tác tư pháp, phổ biến pháp luật, hòa giải ở cơ sở theo nhiệm vụ được giao; còn việc xác minh, xử lý hành chính hoặc giải quyết tranh chấp phải do cơ quan, người có thẩm quyền thực hiện theo quy định.

Tùy nội dung phản ánh, UBND xã có thể hướng dẫn hòa giải, chuyển thông tin đến cơ quan có thẩm quyền hoặc thực hiện các nhiệm vụ thuộc phạm vi quản lý của mình. Nếu có dấu hiệu vi phạm hành chính, cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét xử lý theo quy định tương ứng.

Gia đình anh Minh cũng có thể tìm đến tổ hòa giải ở cơ sở để giải quyết mâu thuẫn, nhưng hòa giải không đồng nghĩa với việc người bị gây sức ép phải chấp nhận một khoản thu không có căn cứ.

Bước 4 – Yêu cầu bảo vệ quyền lợi bằng thủ tục pháp lý phù hợp

Nếu hành vi xúc phạm, đe dọa hoặc xâm phạm quyền lợi vẫn tiếp diễn, anh Minh có thể đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét theo tính chất vụ việc.

Trường hợp đủ căn cứ về hành vi xâm phạm danh dự, nhân phẩm, anh Minh có thể yêu cầu bảo vệ quyền nhân thân theo Điều 34 Bộ luật Dân sự năm 2015. Nếu phát sinh thiệt hại thực tế và có căn cứ xác định trách nhiệm bồi thường, có thể xem xét yêu cầu bồi thường theo quy định pháp luật.

Nếu có hành vi đe dọa, cưỡng ép hoặc hành vi khác có dấu hiệu vi phạm pháp luật, gia đình có thể trình báo cơ quan có thẩm quyền để được xem xét. Việc áp dụng chế tài cụ thể phải dựa trên hành vi đã được xác minh, không chỉ dựa vào sự bất đồng giữa thành viên với ban quản lý dòng họ.

Mục tiêu cuối cùng là chấm dứt việc ép buộc, khôi phục quyền lợi chính đáng và bảo đảm hoạt động thờ cúng tổ tiên được duy trì trên cơ sở tôn trọng, tự nguyện và đoàn kết.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: Tư vấn; Luật đất đai; Bộ luật dân sự; Đòi lại đất; Giải pháp.