1. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Tại xã M, tỉnh N, một số người dân tự chế thiết bị kích điện công suất lớn, sử dụng bình ắc quy và đấu nối trái phép vào lưới điện hạ thế gần tuyến kênh nội đồng để đánh bắt cá.

Trong quá trình sử dụng, thiết bị phát xung gây chập điện, làm hư hỏng đường dây và cháy máy biến áp tổng cấp điện cho một khu dân cư. Hàng trăm hộ dân bị mất điện trong nhiều giờ; hệ thống điện phải ngừng vận hành để sửa chữa, thay thế thiết bị. Sau khi kiểm tra hiện trường, lực lượng chức năng phát hiện thiết bị kích điện, dây dẫn và dụng cụ đánh bắt cá của nhóm người này tại khu vực xảy ra sự cố.

Vấn đề đặt ra là: hành vi sử dụng điện để đánh bắt cá và đấu nối trái phép vào lưới điện chỉ bị xử phạt hành chính, hay có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi gây cháy, hư hỏng máy biến áp? Trình tự tiếp nhận nguồn tin, giám định thiệt hại và xem xét khởi tố được thực hiện như thế nào?

2. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

2.1. Nhận diện hành vi vi phạm

Đây là hành vi đặc biệt nguy hiểm vì người vi phạm không chỉ sử dụng phương tiện kích điện để đánh bắt thủy sản mà còn đưa một thiết bị điện tự chế vào hệ thống điện đang vận hành.

Việc sử dụng điện để đánh bắt thủy sản đã bị pháp luật về điện lực nghiêm cấm từ lâu; quy định xử phạt trong lĩnh vực điện lực cũng từng xác định hành vi sử dụng điện để đánh bắt thủy sản là hành vi vi phạm.

Đáng chú ý hơn, trong tình huống này, hành vi không dừng lại ở việc đánh bắt cá.

Nếu việc đấu nối, sử dụng thiết bị kích điện làm chập cháy, phá hủy hoặc làm ngưng hoạt động máy biến áp, thì cơ quan chức năng phải chuyển từ việc xem xét một vi phạm hành chính thông thường sang đánh giá khả năng phát sinh trách nhiệm hình sự.

Điểm mấu chốt là phải xác định: Người thực hiện có hành vi cố ý tác động vào công trình điện; hậu quả hư hỏng có phải do hành vi đó gây ra; mức độ thiệt hại và tình trạng ngừng hoạt động của công trình là như thế nào?

2.2. Cơ sở pháp lý điều chỉnh

Luật Điện lực số 61/2024/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/02/2025, là căn cứ pháp lý quan trọng hiện hành về hoạt động điện lực và bảo đảm an toàn điện.

Về hình sự, cần đặc biệt lưu ý Điều 303 Bộ luật Hình sự 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017, quy định về: Tội phá hủy công trình, cơ sở, phương tiện quan trọng về an ninh quốc gia.

Điều luật bao gồm hành vi phá hủy công trình điện lực và một số công trình quan trọng khác. Khung hình phạt cơ bản được quy định từ 03 năm đến 12 năm tù; các trường hợp nghiêm trọng hơn có thể chịu mức hình phạt cao hơn.

Do đó, trong vụ việc cụ thể, cơ quan tiến hành tố tụng phải xác định đúng tính chất pháp lý của máy biến áp và công trình điện bị xâm hại, đồng thời xem xét Điều 303 hoặc tội danh khác nếu các dấu hiệu pháp lý của Điều 303 không được đáp ứng.

2.3. Trách nhiệm pháp lý

Người sử dụng thiết bị kích điện có thể đồng thời phải đối mặt với nhiều dạng trách nhiệm.

Thứ nhất, trách nhiệm hành chính

Hành vi sử dụng điện để đánh bắt thủy sản, đấu nối hoặc sử dụng thiết bị điện không bảo đảm an toàn có thể bị xử lý theo pháp luật điện lực tùy hành vi và tình tiết cụ thể.

Nhưng nếu hậu quả đã vượt quá phạm vi của một vi phạm hành chính thông thường thì không được dùng việc xử phạt hành chính để thay thế việc xem xét trách nhiệm hình sự.

Thứ hai, trách nhiệm hình sự

Điều 303 BLHS là một căn cứ quan trọng cần được xem xét nếu có đủ dấu hiệu của hành vi phá hủy công trình điện thuộc phạm vi điều luật.

Khung cơ bản của Điều 303 là 03–12 năm tù. Nếu thuộc các trường hợp được quy định tại khoản 2, hình phạt có thể tăng lên 10–20 năm tù hoặc tù chung thân.

Trong vụ việc này, cơ quan điều tra phải làm rõ ít nhất: Hành vi tác động → lỗi của người thực hiện → công trình bị tác động → thiệt hại → quan hệ nhân quả.

Thứ ba, trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Nếu người vi phạm làm cháy máy biến áp, hư hỏng đường dây và gây thiệt hại cho đơn vị quản lý điện hoặc chủ thể khác thì còn có thể phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo pháp luật dân sự.

Các khoản thiệt hại thực tế có thể cần được xác định bằng chứng từ, hồ sơ sửa chữa, giá trị thiết bị, nhân công, chi phí khắc phục và những thiệt hại khác nếu có căn cứ pháp luật.

2.4. Thẩm quyền xử lý

Đây là điểm cần cập nhật so với cách gọi trước đây là “Công an huyện khởi tố”.

Từ ngày 01/03/2025, theo Thông tư 11/2025/TT-BCA, hệ thống Cơ quan Cảnh sát điều tra ở địa phương được tổ chức ở cấp tỉnh, không còn Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp huyện như mô hình trước đây. Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh có nhiệm vụ tiếp nhận, giải quyết nguồn tin và điều tra các vụ án thuộc thẩm quyền.

Trong thực tế, Công an cấp xã có thể là nơi tiếp nhận thông tin, bảo vệ hiện trường, ngăn chặn hành vi tiếp diễn và thực hiện hoạt động kiểm tra, xác minh sơ bộ theo thẩm quyền, hướng dẫn của Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh.

Quy trình khái quát có thể là: Phát hiện sự cố → tiếp nhận tố giác/tin báo → bảo vệ hiện trường → thu giữ, bảo quản thiết bị → xác minh nguồn điện và nguyên nhân cháy → giám định → xác định thiệt hại → đánh giá dấu hiệu tội phạm → ra quyết định khởi tố nếu có căn cứ.

3. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Điều đáng nói nhất trong tình huống này là người sử dụng thiết bị kích điện có thể chỉ nghĩ rằng mình đang “đánh vài con cá”.

Nhưng điện không hiểu đó là một chiếc kênh nhỏ hay một vùng quê. Một thiết bị tự chế đấu vào lưới điện có thể gây:

chập điện → phóng điện → cháy thiết bị → mất điện → cháy lan → điện giật → nguy hiểm tính mạng.

Đặc biệt ở nông thôn, nhiều tuyến điện hạ thế chạy gần kênh mương, ruộng đồng, đường dân sinh. Người dân có thể tiếp xúc với hệ thống điện mà không nhận thức đầy đủ mức độ nguy hiểm.

Vì vậy, giáo dục an toàn điện phải thay đổi từ những khẩu hiệu chung chung thành những cảnh báo rất cụ thể:

Không tự ý đấu nối thiết bị vào lưới điện.

Không dùng điện để đánh bắt cá, bẫy chuột hoặc bảo vệ tài sản.

Không sử dụng thiết bị kích điện tự chế gần nguồn nước.

Khi phát hiện dây điện, trạm điện, máy biến áp có dấu hiệu bất thường, phải giữ khoảng cách an toàn và báo ngay cho đơn vị quản lý điện hoặc chính quyền.

Đặc biệt, cần giáo dục cho người dân hiểu rằng: Một hành vi đánh bắt cá tận diệt không chỉ tận diệt nguồn lợi thủy sản; nếu sử dụng điện sai cách, nó còn có thể “đánh sập” cả hệ thống điện phục vụ hàng trăm gia đình.

4. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Đối với tình huống này, cần xử lý theo một quy trình vừa ngăn chặn nguy hiểm tức thời, vừa xác định chính xác trách nhiệm pháp lý.

Bước 1. Cô lập nguy hiểm

Ngay khi xảy ra sự cố, phải ngắt nguồn điện, khoanh vùng hiện trường và ngăn người dân tiếp cận khu vực có nguy cơ điện giật.

Tuyệt đối không tự ý chạm vào dây điện hoặc thiết bị khi chưa xác định chắc chắn đã được cô lập nguồn điện.

Bước 2. Bảo vệ hiện trường

Không vội tháo dỡ thiết bị kích điện, dây đấu nối hoặc máy biến áp bị cháy nếu việc đó có thể làm mất dấu vết. Cần ghi nhận hình ảnh, vị trí, tình trạng thiết bị và các dấu vết liên quan.

Bước 3. Tiếp nhận nguồn tin

Thông tin có thể được trình báo cho cơ quan Công an hoặc cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận nguồn tin về tội phạm.

Công an cấp xã có thể tiếp nhận, bảo vệ hiện trường và thực hiện hoạt động kiểm tra, xác minh sơ bộ theo quy định; Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh thực hiện thẩm quyền điều tra theo cơ cấu hiện hành.

Bước 4. Giám định nguyên nhân

Đây là bước then chốt. Phải xác định: Máy biến áp cháy do lỗi kỹ thuật, quá tải, sự cố khách quan hay do thiết bị kích điện đấu nối trái phép?

Nếu không chứng minh được quan hệ nhân quả thì không thể chỉ dựa vào việc người dân có mặt tại hiện trường để kết luận họ gây ra vụ cháy.

Bước 5. Định giá và xác định thiệt hại

Lập hồ sơ về:

• giá trị máy biến áp;
• thiết bị bị hư hỏng;
• dây dẫn và phụ kiện;
• nhân công;
• chi phí sửa chữa/thay thế;
• chi phí khắc phục;
• thời gian ngừng cấp điện;
• các thiệt hại thực tế khác nếu có căn cứ.

Bước 6. Đánh giá dấu hiệu Điều 303 BLHS

Nếu có căn cứ xác định người thực hiện đã cố ý thực hiện hành vi phá hủy công trình điện và công trình/hậu quả thuộc phạm vi điều chỉnh của Điều 303 BLHS, cơ quan điều tra xem xét việc khởi tố vụ án, khởi tố bị can theo trình tự tố tụng. Điều 303 có khung hình phạt cơ bản từ 03 đến 12 năm tù.

Tuy nhiên, việc khởi tố phải dựa trên tổng hợp chứng cứ, không phải chỉ vì “máy biến áp bị cháy”.

Bước 7. Xem xét trách nhiệm dân sự

Song song với trách nhiệm hình sự hoặc hành chính, người gây thiệt hại có thể phải bồi thường các tổn thất thực tế theo quy định pháp luật dân sự.

Bước 8. Phòng ngừa tái diễn

Chính quyền và đơn vị điện lực cần tăng cường:

• tuyên truyền an toàn điện tại khu dân cư;
• kiểm tra các điểm đấu nối nguy hiểm;
• cảnh báo tại khu vực kênh rạch;
• phối hợp với lực lượng Công an địa phương;
• tiếp nhận tin báo nhanh về thiết bị kích điện;
• xử lý nghiêm hành vi tái phạm;
• hướng dẫn người dân nhận biết nguy cơ điện giật trong mùa đánh bắt thủy sản.

Đặc biệt, cần hình thành nhận thức: Lưới điện nông thôn không phải là công cụ đánh bắt cá.

Một thiết bị kích điện tự chế có thể chỉ bắt được vài con cá, nhưng một lần đấu nối sai có thể làm mất điện cả khu dân cư, phá hủy tài sản và đặt tính mạng con người vào tình trạng nguy hiểm.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

Từ khoá: Tư vấn; Luật đất đai; Bộ luật dân sự; Giải pháp.