TÌNH HUỐNG 567: TRANH CHẤP BẢN QUYỀN CÔNG THỨC THUỐC: TRƯỞNG PHÒNG R&D CÔNG TY DƯỢC NGHỈ VIỆC MANG THEO TOÀN BỘ HỒ SƠ NGHIÊN CỨU THUỐC ĐẶC TRỊ DẠ DÀY TỰ Ý SANG THÀNH LẬP CÔNG TY RIÊNG SẢN XUẤT?

TRANH CHẤP BẢN QUYỀN CÔNG THỨC THUỐC: TRƯỞNG PHÒNG R&D CÔNG TY DƯỢC NGHỈ VIỆC MANG THEO TOÀN BỘ HỒ SƠ NGHIÊN CỨU THUỐC ĐẶC TRỊ DẠ DÀY TỰ Ý SANG THÀNH LẬP CÔNG TY RIÊNG SẢN XUẤT?

Trong ngành dược, một công thức thuốc không chỉ là vài trang tài liệu kỹ thuật. Đằng sau một sản phẩm có thể là nhiều năm nghiên cứu, thử nghiệm, chi phí đầu tư, dữ liệu đánh giá, quy trình công nghệ và kinh nghiệm chuyên môn được tích lũy bởi cả một tập thể.

Vì vậy, khi một trưởng phòng R&D nghỉ việc rồi mang theo hồ sơ nghiên cứu của doanh nghiệp cũ để thành lập công ty riêng và sử dụng những thông tin đó cho hoạt động sản xuất, câu chuyện không đơn thuần là “người lao động mang theo kinh nghiệm nghề nghiệp”. Ranh giới giữa kinh nghiệm cá nhân và tài sản trí tuệ của doanh nghiệp cần được xác định bằng chứng cứ và quy định pháp luật.

1. BỐI CẢNH THỰC TẾ

Giả định Công ty A là doanh nghiệp dược đã đầu tư nhiều năm nghiên cứu một sản phẩm điều trị bệnh dạ dày. Trưởng phòng R&D là ông B trực tiếp tham gia nhóm nghiên cứu, được công ty trả lương, cung cấp phòng thí nghiệm, thiết bị, nguyên liệu và kinh phí thử nghiệm. Toàn bộ kết quả nghiên cứu được lưu trữ trên hệ thống nội bộ của doanh nghiệp, đồng thời ông B được yêu cầu ký cam kết bảo mật.

Sau khi nghỉ việc, ông B thành lập Công ty C. Một thời gian sau, Công ty C công bố sản phẩm có thành phần, quy trình bào chế và một số thông số kỹ thuật tương đồng đáng kể với sản phẩm mà Công ty A đang nghiên cứu. Đáng chú ý, một số hồ sơ kỹ thuật trước đây chỉ tồn tại trong hệ thống nội bộ của Công ty A lại xuất hiện trong quá trình chuẩn bị hồ sơ của Công ty C.

Nếu sự việc đúng như giả định, vấn đề pháp lý không nằm ở việc ông B có được quyền sử dụng kiến thức chuyên môn của mình hay không. Một người lao động sau khi nghỉ việc vẫn có quyền sử dụng kinh nghiệm, kỹ năng và kiến thức nghề nghiệp hợp pháp của mình. Điều cần làm rõ là ông B có mang theo thông tin được pháp luật bảo hộ như bí mật kinh doanh, tài liệu mật hoặc dữ liệu nghiên cứu thuộc quyền kiểm soát hợp pháp của doanh nghiệp hay không; và việc tiếp tục sử dụng những thông tin đó có được doanh nghiệp cho phép hay không.

Theo quan điểm của tôi, đây là một trong những dạng tranh chấp mà doanh nghiệp rất dễ xử lý theo cảm tính. Doanh nghiệp cho rằng “đây là công thức của tôi”, còn người lao động lại cho rằng “đây là kiến thức tôi nghiên cứu ra”. Hai cách hiểu đều chưa đủ để giải quyết tranh chấp. Điều quan trọng là phải quay về nguồn gốc hình thành, mức độ bí mật, quá trình đầu tư và quyền kiểm soát đối với thông tin.

1. GÓC NHÌN PHÁP LÝ

Trước hết, cần xác định liệu công thức và hồ sơ nghiên cứu có đáp ứng điều kiện để được bảo hộ dưới dạng bí mật kinh doanh hay không.

Theo Điều 84 Luật Sở hữu trí tuệ, bí mật kinh doanh được bảo hộ khi thông tin không phải là hiểu biết thông thường và không dễ dàng có được; khi được sử dụng trong kinh doanh có khả năng tạo lợi thế cho người nắm giữ; đồng thời chủ sở hữu phải thực hiện các biện pháp cần thiết để bảo mật thông tin.

Như vậy, không phải cứ tài liệu nằm trong máy tính của doanh nghiệp thì mặc nhiên trở thành bí mật kinh doanh. Doanh nghiệp cần chứng minh mình thực sự coi đó là thông tin mật và đã có biện pháp bảo vệ tương ứng, chẳng hạn phân quyền truy cập, quy chế bảo mật, cam kết bảo mật, hệ thống lưu trữ riêng hoặc quy định về việc sử dụng tài liệu sau khi chấm dứt hợp đồng lao động.

Điều 127 Luật Sở hữu trí tuệ quy định các hành vi xâm phạm quyền đối với bí mật kinh doanh, trong đó có hành vi tiếp cận, thu thập thông tin trái với biện pháp bảo mật; bộc lộ hoặc sử dụng bí mật kinh doanh mà không được phép của chủ sở hữu; cũng như vi phạm thỏa thuận bảo mật hoặc sử dụng thông tin mà biết hoặc phải biết thông tin đó có được từ hành vi xâm phạm.

Trong tình huống trưởng phòng R&D sao chép toàn bộ hồ sơ nghiên cứu trước khi nghỉ việc rồi sử dụng chúng cho doanh nghiệp mới, những hành vi cụ thể này sẽ là vấn đề cần được xác minh. Không nên kết luận ngay rằng cứ “mang tài liệu đi” là đương nhiên cấu thành hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ; ngược lại, cũng không thể coi việc nhân sự từng tham gia nghiên cứu là căn cứ để họ tự do mang dữ liệu nội bộ sang đối thủ cạnh tranh.

Bên cạnh pháp luật sở hữu trí tuệ, Bộ luật Lao động năm 2019 cũng có cơ chế bảo vệ bí mật kinh doanh và bí mật công nghệ. Theo quy định về hợp đồng lao động, khi người lao động làm việc có liên quan trực tiếp đến bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ, người sử dụng lao động có quyền thỏa thuận bằng văn bản về nội dung, thời hạn bảo vệ, quyền lợi và trách nhiệm bồi thường khi người lao động vi phạm. Bộ luật Lao động cũng cho phép nội quy lao động quy định về việc bảo vệ tài sản, bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ và sở hữu trí tuệ của người sử dụng lao động.

Do đó, hợp đồng lao động, phụ lục hợp đồng, thỏa thuận bảo mật và nội quy của Công ty A có thể trở thành những chứng cứ quan trọng khi giải quyết tranh chấp.

Một điểm khác cũng cần được phân biệt: nếu công thức thuốc đáp ứng điều kiện bảo hộ sáng chế và đã được xác lập quyền theo pháp luật sở hữu trí tuệ thì việc sử dụng trái phép còn có thể đặt ra vấn đề xâm phạm quyền đối với sáng chế. Còn nếu công thức chưa được đăng ký sáng chế nhưng đáp ứng điều kiện bảo hộ bí mật kinh doanh thì cơ chế bảo vệ bí mật kinh doanh vẫn có thể được đặt ra.

Đối với việc sản xuất và lưu hành thuốc, tranh chấp sở hữu trí tuệ không thể tách rời pháp luật dược. Luật Dược hiện hành quy định riêng về đăng ký, lưu hành và quản lý thuốc; Văn bản hợp nhất số 76/VBHN-VPQH năm 2026 là văn bản hợp nhất mới về Luật Dược.

Vì vậy, doanh nghiệp cũ không nên mặc nhiên yêu cầu “tước phép lưu hành thuốc” chỉ vì có tranh chấp về công thức. Việc đình chỉ, thu hồi hoặc xử lý giấy đăng ký lưu hành phải dựa trên căn cứ và trình tự tương ứng của pháp luật dược. Nếu có dấu hiệu hồ sơ đăng ký thuốc được hình thành hoặc sử dụng trái pháp luật, doanh nghiệp có thể cung cấp chứng cứ cho cơ quan có thẩm quyền để xem xét theo quy định.

Về chứng cứ, doanh nghiệp có thể chủ động lập vi bằng đối với hiện trạng dữ liệu điện tử, tài liệu, trao đổi hoặc sự kiện mà mình cần ghi nhận. Tuy nhiên, vi bằng không tự động chứng minh toàn bộ quyền sở hữu đối với công thức thuốc. Giá trị của chứng cứ vẫn phải được xem xét cùng với hợp đồng, lịch sử đầu tư, dữ liệu nghiên cứu, quyền truy cập hệ thống, nhật ký máy chủ, email, hồ sơ thử nghiệm và các tài liệu liên quan.

Nếu có căn cứ cho rằng quyền sở hữu trí tuệ bị xâm phạm, chủ thể quyền có thể lựa chọn các cơ chế bảo vệ quyền theo pháp luật, trong đó có yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xử lý hoặc khởi kiện tại Tòa án để yêu cầu chấm dứt hành vi xâm phạm và áp dụng các biện pháp dân sự phù hợp, bao gồm yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu có đủ căn cứ.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ

Từ góc độ tâm lý tổ chức, những tranh chấp kiểu này thường bắt đầu từ một vấn đề rất nhỏ: doanh nghiệp quá tin vào nhân sự chủ chốt nhưng lại không xây dựng cơ chế kiểm soát tài sản trí tuệ tương xứng.

Một trưởng phòng R&D có thể đồng thời là người hiểu rõ nhất về công thức, dữ liệu thử nghiệm và quy trình công nghệ của doanh nghiệp. Nếu toàn bộ thông tin chỉ nằm trong máy tính cá nhân hoặc tài khoản mà một người có quyền truy cập không giới hạn, doanh nghiệp đang đặt một tài sản có giá trị lớn vào một điểm rủi ro duy nhất.

Tôi cho rằng đây không chỉ là câu chuyện về “lòng trung thành của người lao động”. Quản trị hiện đại không thể dựa hoàn toàn vào niềm tin. Niềm tin cần đi cùng cơ chế kiểm soát hợp lý.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp cũng cần tránh tâm lý xem mọi kiến thức mà người lao động tích lũy trong thời gian làm việc đều là tài sản của doanh nghiệp. Điều đó không phù hợp với bản chất của quan hệ lao động. Một chuyên gia dược có quyền mang theo năng lực chuyên môn, kinh nghiệm nghề nghiệp và kỹ năng của mình khi chuyển việc, trừ những giới hạn hợp pháp liên quan đến thông tin mật, thỏa thuận bảo mật và quyền sở hữu trí tuệ.

Ví dụ, việc ông B biết cách phân tích một hoạt chất hoặc có kinh nghiệm tổ chức phòng thí nghiệm không đồng nghĩa Công ty A có thể cấm ông B tiếp tục làm nghề. Nhưng nếu ông B sao chép cơ sở dữ liệu thử nghiệm chưa công bố, lấy hồ sơ nghiên cứu nội bộ và sử dụng chúng để rút ngắn quá trình phát triển sản phẩm của Công ty C, bản chất vấn đề đã khác.

Đây cũng là bài học giáo dục pháp luật quan trọng đối với nhân sự ngành dược. Tài sản trí tuệ không phải lúc nào cũng nhìn thấy được. Một thư mục dữ liệu, một bảng kết quả thử nghiệm hay một quy trình kỹ thuật có thể có giá trị lớn hơn rất nhiều so với tài sản vật chất thông thường.

1. KHUYẾN NGHỊ TỪ CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Theo quan điểm của tôi, khi xảy ra vụ việc, doanh nghiệp cũ không nên bắt đầu bằng việc đưa ra những cáo buộc nặng nề trên mạng xã hội. Việc đầu tiên cần làm là “đóng băng chứng cứ”.

Công ty cần rà soát quyền truy cập của người lao động đã nghỉ việc, sao lưu dữ liệu liên quan, bảo quản email và nhật ký hệ thống, xác định thời điểm tài liệu được tạo lập, ai có quyền truy cập và những khoản đầu tư nào đã được doanh nghiệp thực hiện cho hoạt động nghiên cứu.

Tiếp đó, doanh nghiệp cần lập một hồ sơ chứng minh nguồn gốc tài sản trí tuệ. Hồ sơ này nên thể hiện quá trình từ ý tưởng nghiên cứu, quyết định giao nhiệm vụ, hợp đồng lao động, nguồn kinh phí, phòng thí nghiệm, kết quả thử nghiệm cho đến quá trình bảo mật và khai thác thương mại.

Nếu phát hiện dữ liệu đã bị sao chép hoặc sử dụng trái phép, doanh nghiệp có thể sử dụng các công cụ chứng cứ hợp pháp, trong đó vi bằng có thể được cân nhắc để ghi nhận một số sự kiện, hiện trạng. Đồng thời, cần có sự tham gia của luật sư hoặc chuyên gia sở hữu trí tuệ để đánh giá chính xác đối tượng tranh chấp là sáng chế, bí mật kinh doanh, quyền tác giả đối với tài liệu hay một quyền tài sản khác.

Trong trường hợp có đủ căn cứ, doanh nghiệp có thể yêu cầu Tòa án áp dụng các biện pháp bảo vệ quyền theo quy định của pháp luật. Việc yêu cầu bồi thường cần dựa trên thiệt hại thực tế, căn cứ xác định thiệt hại và mối quan hệ giữa hành vi xâm phạm với thiệt hại đó.

Đối với người lao động, bài học cũng rất rõ: nghỉ việc không đồng nghĩa với việc được quyền mang theo dữ liệu nội bộ của doanh nghiệp. Trước khi chuyển sang công ty mới, cần phân biệt rõ đâu là kinh nghiệm nghề nghiệp của cá nhân và đâu là tài liệu, dữ liệu hoặc thông tin thuộc phạm vi bảo mật của doanh nghiệp cũ.

Đối với các doanh nghiệp dược, tôi đặc biệt khuyến nghị xây dựng quy trình bàn giao tài sản trí tuệ khi nhân sự chủ chốt nghỉ việc. Không nên chờ đến khi tranh chấp xảy ra mới kiểm tra máy tính, tài khoản và hồ sơ nghiên cứu. Khi đó, chứng cứ có thể đã bị thay đổi, thất lạc hoặc chuyển sang một hệ thống khác.

THÔNG ĐIỆP

Tài sản trí tuệ của doanh nghiệp có thể nằm trong một công thức, một quy trình, một bộ dữ liệu hoặc một kết quả nghiên cứu chưa từng được công bố. Bảo vệ tài sản trí tuệ vì thế không chỉ là đăng ký quyền, mà còn là câu chuyện của quản trị nhân sự, bảo mật thông tin và xây dựng văn hóa pháp lý trong doanh nghiệp.

Người lao động có quyền phát triển nghề nghiệp sau khi nghỉ việc. Doanh nghiệp có quyền bảo vệ bí mật kinh doanh và thành quả đầu tư hợp pháp của mình. Hai quyền này không đối lập nếu mỗi bên hiểu đúng giới hạn pháp luật và tôn trọng quyền của bên còn lại.

Quan trọng nhất, khi tranh chấp xảy ra, đừng chỉ hỏi “ai là người nghĩ ra công thức?”. Hãy hỏi: thông tin đó được tạo ra như thế nào, ai đầu tư, ai kiểm soát, nó có được bảo mật hay không và người đang sử dụng nó có quyền sử dụng đến đâu. Chính những câu hỏi đó mới đưa tranh chấp từ cảm tính trở về đúng vị trí của pháp luật.

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.