TÌNH HUỐNG 566: BỆNH VIỆN TÂM THẦN ĐỂ XẢY RA SỰ CỐ CHẬP MẠCH ĐIỆN HỆ THỐNG KHÓA CỬA ĐIỆN TỬ, LÀM 20 BỆNH NHÂN HOANG TƯỞNG KÍCH ĐỘNG TRỐN RA ĐƯỜNG ĐẬP PHÁ, XÔ XÁT VỚI NGƯỜI DÂN RANH THỬA: TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ THUỘC VỀ AI?

BỆNH VIỆN TÂM THẦN ĐỂ XẢY RA SỰ CỐ CHẬP MẠCH ĐIỆN HỆ THỐNG KHÓA CỬA ĐIỆN TỬ, LÀM 20 BỆNH NHÂN HOANG TƯỞNG KÍCH ĐỘNG TRỐN RA ĐƯỜNG ĐẬP PHÁ, XÔ XÁT VỚI NGƯỜI DÂN RANH THỬA: TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ THUỘC VỀ AI?

Một bệnh viện tâm thần không chỉ là nơi điều trị bệnh. Đây còn là môi trường đặc thù, trong đó yêu cầu về kiểm soát an toàn, giám sát người bệnh và phòng ngừa nguy cơ gây hại cho người khác phải được đặt ra ở mức phù hợp với tình trạng của từng bệnh nhân.

Giả định một bệnh viện xảy ra sự cố chập mạch khiến hệ thống khóa cửa điện tử của khu điều trị mất tác dụng. Một nhóm bệnh nhân đang trong trạng thái kích động, có hành vi nguy hiểm cho bản thân hoặc người khác, thoát khỏi khu vực quản lý và đi ra khu dân cư. Trong quá trình đó, một số người đập phá tài sản, xô xát với người dân sống giáp ranh bệnh viện.

Câu hỏi đặt ra không chỉ là “bệnh nhân nào phải bồi thường?”. Cần xác định cả bệnh viện đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ quản lý, giám sát, bảo trì và bảo đảm an toàn hay chưa.

1. BỐI CẢNH THỰC TẾ

Hãy hình dung một bệnh viện tâm thần có khu điều trị dành cho bệnh nhân có biểu hiện kích động hoặc có nguy cơ gây nguy hiểm cho người khác. Khu vực này được thiết kế với hệ thống cửa kiểm soát điện tử, camera giám sát và nhân viên trực liên tục.

Tuy nhiên, hệ thống điện đã được sử dụng trong thời gian dài. Lịch bảo trì bị bỏ qua nhiều lần. Một số thiết bị cảnh báo đã có dấu hiệu hoạt động không ổn định nhưng chưa được sửa chữa triệt để. Đến một đêm, hệ thống điện gặp sự cố, khóa cửa tự động đồng loạt mất tác dụng.

Trong khoảng thời gian nhân viên kỹ thuật xử lý sự cố, nhiều bệnh nhân rời khỏi khu điều trị. Một số người trong trạng thái kích động đi ra khu dân cư lân cận. Có người đập phá xe máy, cửa nhà; có trường hợp xô xát với người dân khi bị ngăn lại.

Đối với người dân sống cạnh bệnh viện, đây là một tình huống gây bất an rất rõ ràng. Nhưng nhìn từ góc độ pháp lý, không nên vội quy kết toàn bộ trách nhiệm cho bệnh nhân chỉ vì họ là người trực tiếp gây thiệt hại.

Điểm cần làm rõ trước tiên là cơ chế quản lý của bệnh viện có phù hợp với tính chất đặc thù của người bệnh hay không.

Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023, có hiệu lực từ ngày 01/01/2024, hiện là căn cứ pháp lý chủ yếu điều chỉnh hoạt động khám bệnh, chữa bệnh. Văn bản hợp nhất Luật Khám bệnh, chữa bệnh được ban hành năm 2026.

Đối với bệnh nhân có bệnh tâm thần ở trạng thái kích động, có ý tưởng, hành vi tự sát hoặc gây nguy hiểm cho người khác, pháp luật cho phép áp dụng cơ chế bắt buộc chữa bệnh trong những trường hợp luật định. Đây chính là lý do việc quản lý nhóm bệnh nhân này phải được tổ chức chặt chẽ, phù hợp với tình trạng bệnh và nguy cơ thực tế.

1. GÓC NHÌN PHÁP LÝ

Trước hết, cần phân biệt trách nhiệm của người bệnh với trách nhiệm của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh.

Luật Khám bệnh, chữa bệnh đặt trách nhiệm cho cơ sở khám bệnh, chữa bệnh trong việc tổ chức cấp cứu, khám chữa bệnh kịp thời và thực hiện các quy định chuyên môn kỹ thuật cũng như các quy định pháp luật có liên quan. Cơ sở cũng phải bảo đảm việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của người bệnh, người hành nghề.

Trong một bệnh viện tâm thần, yêu cầu bảo đảm an toàn không thể chỉ hiểu là có bác sĩ điều trị. Nó còn liên quan đến cơ sở vật chất, thiết bị, hệ thống kiểm soát, phương án xử lý tình huống bất thường và nhân lực trực tiếp giám sát người bệnh.

Nếu cơ quan có thẩm quyền xác định hệ thống khóa cửa bị hỏng do bệnh viện không thực hiện bảo trì theo yêu cầu, biết thiết bị có nguy cơ mất an toàn nhưng không khắc phục, hoặc bố trí nhân lực không đáp ứng yêu cầu quản lý, thì trách nhiệm của bệnh viện có thể được đặt ra trên cơ sở hành vi quản lý và lỗi của chính cơ sở.

Đối với trách nhiệm dân sự, cần sửa một điểm rất quan trọng trong cách gọi căn cứ pháp luật: Điều 606 Bộ luật Dân sự 2015 không phải quy định trực tiếp về việc bệnh viện bồi thường khi người mất năng lực hành vi dân sự gây thiệt hại. Quy định trực tiếp là Điều 599.

Khoản 2 Điều 599 quy định: người mất năng lực hành vi dân sự gây thiệt hại cho người khác trong thời gian bệnh viện hoặc pháp nhân khác trực tiếp quản lý thì bệnh viện hoặc pháp nhân đó phải bồi thường. Tuy nhiên, khoản 3 cũng đặt ra trường hợp bệnh viện không phải bồi thường nếu chứng minh được mình không có lỗi trong quản lý; khi đó trách nhiệm có thể chuyển sang cha, mẹ hoặc người giám hộ theo điều kiện luật định.

Như vậy, trong tình huống giả định, nếu bệnh nhân thuộc trường hợp mất năng lực hành vi dân sự và đang được bệnh viện trực tiếp quản lý, Điều 599 là căn cứ quan trọng để xem xét trách nhiệm bồi thường của bệnh viện.

Mặt khác, nếu thiệt hại xuất phát từ lỗi quản lý của nhân viên, bộ phận kỹ thuật hoặc người được giao nhiệm vụ bảo trì hệ thống mà hành vi đó xảy ra trong phạm vi công việc được giao, trách nhiệm của pháp nhân cũng cần được xem xét theo các quy định tương ứng của Bộ luật Dân sự.

Ví dụ, nếu hồ sơ bảo trì thể hiện hệ thống khóa đã được cảnh báo nhiều lần về nguy cơ mất điện nhưng người có trách nhiệm không sửa chữa, không lập phương án dự phòng, sau đó xảy ra sự cố và bệnh nhân thoát ra ngoài gây thiệt hại, đây là tình tiết có ý nghĩa rất lớn khi xác định lỗi quản lý.

Đối với người dân bị thiệt hại, những khoản như chi phí sửa chữa tài sản, chi phí điều trị thương tích, thu nhập thực tế bị mất hoặc các thiệt hại khác có thể được xem xét theo quy định của pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, tùy từng trường hợp và chứng cứ cụ thể.

Cần lưu ý thêm: không phải cứ xảy ra sự cố kỹ thuật là bệnh viện đương nhiên phải bồi thường. Cơ quan giải quyết tranh chấp phải xác định hành vi, lỗi, thiệt hại thực tế và mối quan hệ nhân quả giữa việc quản lý của bệnh viện với thiệt hại xảy ra.

Đây là điểm rất quan trọng để tuyên truyền pháp luật một cách khách quan.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ

Từ góc nhìn tâm lý, người dân sống cạnh một cơ sở điều trị tâm thần thường có tâm lý lo lắng khi xảy ra tình huống bệnh nhân kích động thoát khỏi khu vực kiểm soát. Tuy nhiên, chúng ta cần tránh biến một sự cố quản lý thành định kiến đối với tất cả người mắc bệnh tâm thần.

Bệnh tâm thần là vấn đề y tế cần được điều trị và quản lý phù hợp. Một bệnh nhân có hành vi nguy hiểm trong trạng thái bệnh lý không thể được đánh đồng với toàn bộ cộng đồng người mắc bệnh tâm thần.

Tôi cho rằng đây là điểm mà truyền thông và giáo dục pháp luật cần đặc biệt thận trọng. Khi thông tin được truyền đi theo hướng “bệnh nhân tâm thần là mối nguy cho xã hội”, xã hội có thể hình thành tâm lý xa lánh, kỳ thị. Trong khi đó, vấn đề thực sự cần được đặt ra ở đây là: bệnh viện đã thực hiện đúng trách nhiệm quản lý người bệnh và kiểm soát nguy cơ hay chưa?

Ở góc độ quản trị, một hệ thống khóa cửa điện tử không thể được xem là thiết bị đơn lẻ. Nó là một mắt xích trong chuỗi an toàn của bệnh viện. Khi một mắt xích gặp sự cố, phải có phương án dự phòng.

Chẳng hạn, nếu mất điện thì cửa có chuyển sang trạng thái an toàn hay không? Có nguồn điện dự phòng không? Nhân viên trực có được cảnh báo ngay không? Trong thời gian sửa chữa, ai chịu trách nhiệm giám sát khu điều trị? Có phương án khóa cơ học hoặc tăng cường nhân lực hay không?

Đó mới là tư duy quản trị rủi ro.

Một bệnh viện có thể mua thiết bị hiện đại, nhưng nếu không có lịch kiểm tra, không có người chịu trách nhiệm cụ thể và không có phương án ứng phó khi thiết bị hỏng thì công nghệ vẫn có thể trở thành một điểm yếu.

Từ góc độ giáo dục nghề nghiệp, người quản lý cơ sở y tế cần hiểu rằng “không trực tiếp gây ra thiệt hại” không đồng nghĩa với “không có trách nhiệm”. Trong quản trị bệnh viện, trách nhiệm còn gắn với việc phát hiện, phòng ngừa và xử lý rủi ro trong phạm vi nhiệm vụ được giao.

1. KHUYẾN NGHỊ TỪ CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Theo quan điểm của tôi, khi xảy ra sự cố, việc đầu tiên không nên là tìm một cá nhân để đổ lỗi. Bệnh viện cần đồng thời bảo vệ người dân, kiểm soát tình trạng bệnh nhân và bảo toàn chứng cứ về sự cố.

Toàn bộ hệ thống điện, khóa cửa, camera, thiết bị cảnh báo và nguồn điện dự phòng cần được kiểm tra, lập biên bản hiện trạng. Lịch bảo trì, hồ sơ sửa chữa, nhật ký trực, phân công nhiệm vụ và dữ liệu camera cần được bảo quản để xác định chính xác sự cố bắt đầu từ đâu.

Đối với người dân bị thiệt hại, cần giữ lại hình ảnh, video, hóa đơn sửa chữa tài sản, hồ sơ khám chữa bệnh và những chứng cứ khác liên quan. Nếu có thương tích, cần thực hiện việc khám và lưu giữ hồ sơ y tế đầy đủ. Đây là cơ sở quan trọng nếu sau đó phát sinh yêu cầu bồi thường.

Về phía bệnh viện, cần chủ động rà soát toàn bộ phương án quản lý người bệnh có nguy cơ gây nguy hiểm. Không nên chỉ sửa chiếc khóa đã hỏng rồi coi sự việc kết thúc. Nếu nguyên nhân nằm ở quy trình bảo trì, phân công trực, kiểm soát kỹ thuật hoặc phương án dự phòng, những điểm đó cũng phải được khắc phục.

Đối với người đứng đầu và người phụ trách kỹ thuật, trách nhiệm cụ thể phải được xác định dựa trên nhiệm vụ được giao, quy trình nội bộ, mức độ nhận biết rủi ro và hành vi thực tế trước khi sự cố xảy ra. Không thể chỉ dựa vào chức danh để kết luận một cá nhân phải chịu trách nhiệm.

Trong trường hợp có dấu hiệu vi phạm pháp luật, cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét theo tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi. Trách nhiệm dân sự, hành chính, kỷ luật hoặc hình sự là những vấn đề khác nhau và không nên đánh đồng.

Quan điểm của tôi là một bệnh viện tâm thần an toàn không phải là nơi không bao giờ xảy ra sự cố. Đó phải là nơi có khả năng nhận diện rủi ro, ngăn ngừa rủi ro và ứng phó nhanh khi rủi ro xảy ra.

THÔNG ĐIỆP

An toàn của bệnh nhân và an toàn của cộng đồng xung quanh bệnh viện không phải hai mục tiêu đối lập. Chúng phải được bảo đảm đồng thời.

Khi một bệnh nhân đang được bệnh viện trực tiếp quản lý gây thiệt hại cho người khác, pháp luật không chỉ đặt câu hỏi về hành vi của người bệnh mà còn xem xét trách nhiệm quản lý của cơ sở trong từng trường hợp cụ thể. Điều 599 Bộ luật Dân sự 2015 là một căn cứ quan trọng cần được lưu ý, trong khi Điều 606 chủ yếu quy định về thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại.

Điều quan trọng hơn cả là đừng để một sự cố kỹ thuật biến thành một sự cố xã hội. Quản trị tốt là phát hiện nguy cơ trước khi nó trở thành thiệt hại cho người bệnh, nhân viên y tế và cộng đồng.

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.