TÌNH HUỐNG 569:DOANH NGHIỆP KÝ HỢP ĐỒNG LIÊN KẾT ĐẦU TƯ VÙNG NGUYÊN LIỆU TRỒNG SẮN VỚI NÔNG DÂN, ĐẾN KỲ THU HOẠCH THƯƠNG LÁI TRẢ GIÁ CAO HƠN, NÔNG DÂN MANG SẮN BÁN SẠCH CHO THƯƠNG LÁI?

NÔNG DÂN BÁN SẠCH SẮN CHO THƯƠNG LÁI DÙ ĐÃ KÝ HỢP ĐỒNG LIÊN KẾT ĐẦU TƯ: DOANH NGHIỆP XỬ LÝ THẾ NÀO?

Tranh chấp trong mô hình liên kết sản xuất và tiêu thụ nông sản giữa doanh nghiệp và hộ nông dân (“bẻ kèo” bán cho thương lái khi giá thị trường tăng cao) là thực trạng nhức nhối diễn ra phổ biến tại nhiều vùng nguyên liệu trên cả nước. Việc người dân tự ý hủy cam kết bao tiêu không chỉ gây thiệt hại nghiêm trọng cho doanh nghiệp mà còn phá vỡ chuỗi cung ứng, làm suy giảm uy tín môi trường kinh doanh nông nghiệp.

Hãy cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích một tình huống thực tế dưới đây để tìm ra giải pháp vẹn toàn cả về lý lẫn tình, vừa bảo vệ tài sản doanh nghiệp vừa giáo dục ý thức cộng đồng.

1. Tóm tắt tình huống thực tế

Đầu năm 2025, Công ty Cổ phần Nông nghiệp Xanh (trụ sở tại tỉnh C) ký kết Hợp đồng hợp tác đầu tư và bao tiêu sản phẩm sắn với gia đình ông Nguyễn Văn A cùng 30 hộ dân tại xã B, tỉnh C.

Theo nội dung hợp đồng:

 Công ty Xanh: Đầu tư toàn bộ giống sắn năng suất cao, phân bón, hỗ trợ kỹ thuật và cam kết thu mua toàn bộ sản lượng khi thu hoạch với giá sàn cố định là 2.500 đồng/kg.

 Hộ ông A và các nông dân: Cam kết sử dụng đúng vật tư, chăm sóc đúng quy trình và bán toàn bộ sản lượng sắn thu hoạch cho Công ty Xanh.

Đến kỳ thu hoạch vào đầu năm 2026, do thị trường biến động, thương lái bên ngoài kéo đến tận nương rẫy trả giá 3.800 đồng/kg (cao hơn 1.300 đồng/kg so với giá bao tiêu của công ty). Thấy lợi trước mắt, ông A cùng nhiều hộ dân đã tự ý thu hoạch và bán sạch toàn bộ sắn cho thương lái. Không dừng lại ở đó, để kịp giao hàng cho thương lái và chở sắn đi nhanh chóng, các hộ dân đã tập kết sắn tràn lan ra lòng lề đường giao thông nông thôn, làm hư hỏng hạ tầng đường xá và vứt bỏ bao bì, rác thải thu hoạch bừa bãi ra môi trường.

Khi đại diện Công ty Xanh đến thu mua theo lịch hẹn, toàn bộ cánh đồng sắn đã bị thu hoạch sạch sẽ. Doanh nghiệp đối mặt với nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng cho nhà máy chế biến và chịu thiệt hại hàng tỷ đồng tiền vật tư đã đầu tư ban đầu.

2. Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Xét dưới góc độ pháp lý, hành vi của ông A và các hộ nông dân đã vi phạm nghiêm trọng các cam kết hợp đồng và quy định pháp luật hiện hành.

A. Vi phạm Hợp đồng thương mại và Bộ luật Dân sự

Hợp đồng giữa Công ty Xanh và hộ ông A là giao dịch dân sự, thương mại hợp pháp, phát sinh hiệu lực bắt buộc áp dụng đối với các bên.

Điều 351 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định về Trách nhiệm dân sự do vi phạm nghĩa vụ:

“1. Bên có nghĩa vụ mà không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ thì phải chịu trách nhiệm dân sự đối với bên có quyền.

Trường hợp bên có nghĩa vụ không thực hiện được nghĩa vụ do sự kiện bất khả kháng thì không phải chịu trách nhiệm dân sự, trừ trường hợp có thỏa thuận khác hoặc pháp luật có quy định khác.”

Việc giá thị trường tăng cao không phải là sự kiện bất khả kháng. Do đó, việc ông A không giao sắn cho Công ty Xanh là hành vi vi phạm nghĩa vụ giao hàng.

Điều 300 Luật Thương mại năm 2005 quy định về Phạt vi phạm:

“Phạt vi phạm là việc bên bị vi phạm yêu cầu bên vi phạm trả một khoản tiền phạt do vi phạm hợp đồng nếu trong hợp đồng có thỏa thuận, trừ các trường hợp miễn trách nhiệm quy định tại Điều 294 của Luật này.”

Kết luận pháp lý: Công ty Xanh hoàn toàn có quyền yêu cầu ông A và các hộ dân:

1. Hoàn trả toàn bộ chi phí đầu tư ban đầu (tiền giống, phân bón, chi phí kỹ thuật).

2. Thực hiện phạt vi phạm hợp đồng (nếu trong hợp đồng có điều khoản thỏa thuận phạt vi phạm, tối đa không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm theo Điều 301 Luật Thương mại năm 2005).

3. Bồi thường thiệt hại thực tế phát sinh do nhà máy bị ngưng trệ sản xuất hoặc chi phí phải mua nguyên liệu thay thế từ nguồn khác với giá cao.

B. Xử lý hành vi chiếm dụng hạ tầng công cộng và xả rác môi trường

Hành vi tự ý tập kết nông sản, lấn chiếm lòng lề đường và xả rác bừa bãi của các hộ dân trong quá trình bán sắn cho thương lái vi phạm quy định về trật tự an toàn giao thông và bảo vệ môi trường.

Khoản 1 Điều 12 Nghị định 100/2019/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 123/2021/NĐ-CP) quy định xử phạt hành vi vi phạm quy định về sử dụng đường bộ:

“Phạt tiền từ 100.000 đồng đến 200.000 đồng đối với cá nhân, từ 200.000 đồng đến 400.000 đồng đối với tổ chức thực hiện một trong các hành vi vi phạm sau đây:

a) Phơi thóc, lúa, rơm, rạ, nông, lâm, hải sản trên đường bộ; đặt treo biển hiệu, biển quảng cáo trên đất của đường bộ tại đoạn đường ngoài đô thị…

b) Tập kết hàng hóa, vật tư, vật liệu xây dựng, thiết bị khác trái phép trên đất của đường bộ…”

Thanh tra giao thông và Công an địa phương hoàn toàn có thẩm quyền lập biên bản, xử phạt hành chính đối với hành vi chiếm dụng hành lang an toàn giao thông và buộc các hộ dân khôi phục lại tình trạng ban đầu của hạ tầng đường xá.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị: “Chìa khóa nhân văn”

Về khía cạnh Tâm lý & Giáo dục (Lòng tham vật chất & Thói quen tư lợi)

 Tâm lý “ngắn hạn” và lòng tham vật chất: Nông dân thường bị tác động mạnh bởi lợi ích tiền mặt trước mắt. Mức chênh lệch 1.300 đồng/kg là con số lớn với quy mô hộ gia đình, làm họ dễ dàng bỏ qua cam kết pháp lý và uy tín dài hạn.

 Thói quen tư lợi chiếm dụng hạ tầng chung: Việc tự ý biến lòng đường giao thông nông thôn thành nơi tập kết, cân đo nông sản thể hiện tư duy coi “tài sản công cộng là vô chủ”, tự do sử dụng phục vụ lợi ích cá nhân mà không quan tâm đến an toàn của cộng đồng.

 Ý thức bảo vệ cảnh quan nông thôn: Hành vi vứt bỏ vỏ sắn, bao bì phân bón ra môi trường sau thu hoạch làm tổn hại trực tiếp đến mục tiêu xây dựng nông thôn mới xanh – sạch – đẹp. Giáo dục cộng đồng cần gắn liền việc bảo vệ môi trường sống với lòng tự trọng của người sản xuất.

Về khía cạnh Quản trị rủi ro của Doanh nghiệp

 Thiếu cơ chế chia sẻ rủi ro/lợi ích biến động: Hợp đồng bao tiêu với giá sàn cố định 100% thường thất bại khi giá thị trường biến động quá lớn. Việc thiếu điều khoản “giá linh hoạt theo thị trường có biên độ” là kẽ hở lớn trong quản trị hợp đồng của doanh nghiệp.

 Buông lỏng giám sát thực địa: Doanh nghiệp chưa cắt cử cán bộ bám sát địa bàn trong giai đoạn cận thu hoạch, dẫn đến việc thương lái dễ dàng tiếp cận và gom hàng chớp nhoáng.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để giải quyết triệt để bài toán này, hài hòa giữa lợi ích kinh tế, tính nghiêm minh của pháp luật và giữ gìn tình nghĩa xóm giềng, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất lộ trình xử lý 3 bước:

Bước 1: Thiết lập lá chắn Pháp lý & Quản lý địa phương

 Làm việc với UBND và Công an xã B: Doanh nghiệp gửi đơn kiến nghị UBND xã B hỗ trợ lập biên bản ghi nhận sự việc nông dân phá vỡ hợp đồng liên kết. Đồng thời, kiến nghị Thanh tra giao thông và Lực lượng Công an xã kiểm tra, xử lý hành vi tập kết hàng hóa lấn chiếm lòng lề đường, gây mất an toàn giao thông và ô nhiễm môi trường.

 Gửi thông báo pháp lý thiện chí: Doanh nghiệp gửi văn bản đến từng hộ dân (như hộ ông A), chỉ rõ các khoản thiệt hại, trích dẫn Điều 300, 302 Luật Thương mại năm 2005 để người dân hiểu rõ nghĩa vụ bồi thường nếu vụ việc bị đưa ra Tòa án.

Bước 2: Hòa giải nhân văn & Thu hồi chi phí đầu tư

 Tổ chức hội nghị đối thoại cộng đồng: Chuyên gia khuyến nghị không nên vội vã khởi kiện hàng loạt nông dân ra Tòa án ngay lập tức, vì điều này sẽ làm đứt gãy hoàn toàn mối quan hệ với vùng nguyên liệu.

 Phương án thu hồi tài chính:

1. Yêu cầu các hộ dân hoàn trả 100% tiền vật tư, giống, phân bón mà công ty đã ứng trước.

2. Yêu cầu trích một phần tiền chênh lệch bán cho thương lái (ví dụ: 300 – 500 đồng/kg) để đền bù một phần chi phí quản lý và cơ hội kinh doanh cho doanh nghiệp.

3. Yêu cầu các hộ dân cam kết khắc phục hậu quả môi trường, dọn dẹp sạch sẽ hạ tầng đường giao thông nông thôn.

Bước 3: Tái thiết lập cơ chế liên kết bền vững (Quản trị tái cấu trúc)

 Điều chỉnh công thức giá bao tiêu: Thay vì áp dụng giá cố định, doanh nghiệp nên đổi sang cơ chế Giá sàn bảo hiểm + Chia sẻ tăng giá. (Ví dụ: Nếu giá thị trường cao hơn giá sàn, công ty sẽ thu mua bằng giá sàn + 50% – 70% mức chênh lệch thị trường). Điều này giúp nông dân không bị “mê hoặc” bởi thương lái bên ngoài.

 Thành lập Hợp tác xã/Tổ hợp tác đầu mối: Doanh nghiệp không ký trực tiếp với từng hộ lẻ mà ký qua Hợp tác xã. Hợp tác xã sẽ đứng ra chế tài, giám sát xã viên và chịu trách nhiệm pháp lý tập thể.

 Nâng cao giáo dục cộng đồng: Phối hợp với chính quyền địa phương tuyên truyền về “Chữ tín trong làm ăn”, bảo vệ môi trường nông thôn xanh – sạch – đẹp, xem việc giữ cam kết là tiêu chuẩn văn hóa của gia đình nông thôn mới.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

Hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.