TÌNH HUỐNG SỐ 548: HỘ DÂN TỰ Ý LẤP RÃNH THOÁT NƯỚC NỘI ĐỒNG ĐỂ MỞ RỘNG DIỆN TÍCH RUỘNG LÀM NGẬP ÚNG 3HA LÚA MÙA MƯA BẢO: XỬ LÝ VÀ CƯỠNG CHẾ KHÔI PHỤC THẾ NÀO?

TÌNH HUỐNG SỐ 548: HỘ DÂN TỰ Ý LẤP RÃNH THOÁT NƯỚC NỘI ĐỒNG ĐỂ MỞ RỘNG DIỆN TÍCH RUỘNG LÀM NGẬP ÚNG 3HA LÚA MÙA MƯA BẢO: XỬ LÝ VÀ CƯỠNG CHẾ KHÔI PHỤC THẾ NÀO?

Hệ thống thủy lợi nội đồng đóng vai trò là “mạch máu” bảo đảm nguồn nước tưới tiêu cho hoạt động sản xuất nông nghiệp của toàn thể cộng đồng. Tuy nhiên, tình trạng một số hộ dân vì lòng tham vật chất, tư lợi cá nhân đã tự ý san lấp, lấn chiếm rãnh thoát nước chung để mở rộng diện tích canh tác của gia đình vẫn thường xuyên diễn ra. Hành vi này không chỉ vi phạm pháp luật mà còn trực tiếp phá vỡ hạ tầng kỹ thuật chung, đe dọa thành quả lao động của hàng loạt hộ dân xung quanh khi mùa mưa bão tới.

Cùng chuyên gia ThS. Nguyễn Hữu Long phân tích chuyên sâu tình huống thực tế dưới đây để làm rõ các chế tài pháp lý, đồng thời tìm kiếm giải pháp xử lý toàn diện kết hợp giữa pháp luật, hương ước làng xã và quản trị rủi ro tài sản.

1. Tóm tắt tình huống thực tế

Gia đình ông Nguyễn Văn A sở hữu thửa đất trồng lúa nằm giáp ranh với con rãnh thoát nước nội đồng tại xã B, tỉnh C. Con rãnh này từ lâu đóng vai trò là đường thoát nước mưa chính cho diện tích khoảng 3ha lúa của hơn 10 hộ dân thuộc thôn 2.

Đầu năm 2026, với mục đích nắn thẳng bờ ruộng và mở rộng thêm diện tích đất canh tác cho gia đình, ông A đã tự ý chở đất đá đến đổ đầy, san lấp hoàn toàn đoạn rãnh thoát nước dài hơn 20m chạy qua mép ruộng nhà mình. Mặc dù Ban phát triển thôn và các hộ dân xung quanh đã nhắc nhở, cảnh báo về nguy cơ ngập úng khi mưa xuống, ông A vẫn phớt lờ và cho rằng: “Đoạn rãnh nằm trên phần ranh giới đất nhà tôi, tôi có quyền cải tạo để canh tác”.

Đến đợt mưa bão lớn vào giữa năm 2026, do rãnh thoát nước bị san lấp biến mất, lượng nước mưa khổng lồ từ các ruộng phía trên không thể thoát ra kênh chính. Hậu quả là toàn bộ 3ha lúa đang trong giai đoạn trỗ bông của 12 hộ dân xung quanh bị ngập sâu trong nước suốt 4 ngày đêm. Vụ việc khiến lúa bị thối rễ, ngập úng hư hỏng nặng, ước tính thiệt hại năng suất từ 60% đến 80%. Bức xúc trước hành vi ích kỷ của ông A, đại diện 12 hộ dân đã gửi đơn khiếu nại tập thể lên UBND xã B yêu cầu lập biên bản xử phạt, cưỡng chế múc đất khôi phục lại rãnh thoát nước và buộc ông A bồi thường toàn bộ thiệt hại.

2. Góc nhìn Pháp lý – “Lá chắn vững chắc”

Xét dưới góc độ pháp lý, hành vi tự ý san lấp rãnh thoát nước nội đồng của ông Nguyễn Văn A là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng về cả đất đai lẫn thủy lợi.

1. Vi phạm quy định về bảo vệ công trình thủy lợi

Rãnh thoát nước nội đồng phục vụ tưới tiêu chung được xác định là công trình thủy lợi nội đồng hoặc công trình hạ tầng kỹ thuật nông nghiệp. Luật Thủy lợi năm 2017 nghiêm cấm mọi hành vi xâm phạm, làm cản trở dòng chảy của công trình thủy lợi.

Khoản 4 Điều 8 Luật Thủy lợi năm 2017 quy định về các hành vi bị nghiêm cấm:

“4. Cản trở dòng chảy của công trình thủy lợi; lấn chiếm, xây dựng công trình trái phép trong phạm vi bảo vệ công trình thủy lợi.”

1. Vi phạm quy định Luật Đất đai về sử dụng đất và nghĩa vụ đối với bất động sản liền kề

Hành vi tự ý lấp rãnh nước chung để biến thành đất trồng lúa của gia đình là hành vi lấn chiếm đất công trình công cộng, đồng thời vi phạm nghĩa vụ của người sử dụng đất đối với việc thoát nước mưa, nước thải.

Khoản 1 Điều 9 Luật Đất đai năm 2024 quy định nguyên tắc sử dụng đất:

“1. Đúng quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và đúng mục đích sử dụng đất.”

Đồng thời, theo quy định tại Điều 248 Bộ luật Dân sự năm 2015 về nguyên tắc thực hiện quyền đối với bất động sản liền kề, chủ sở hữu bất động sản phải dành một đường thoát nước hợp lý khi có nhu cầu tự nhiên và không được cản trở dòng chảy tự nhiên gây thiệt hại cho các bất động sản xung quanh.

1. Chế tài xử phạt vi phạm hành chính và quy trình cưỡng chế khôi phục

Căn cứ quy định tại Nghị định 40/2023/NĐ-CP (về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thủy lợi, đê điều) và Nghị định 123/2024/NĐ-CP (về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai):

Mức phạt tiền: Hành vi làm cản trở dòng chảy, tự ý san lấp rãnh thoát nước nội đồng sẽ bị xử phạt hành chính từ vài triệu đến hàng chục triệu đồng tùy thuộc vào quy mô công trình bị xâm phạm.

Biện pháp khắc phục hậu quả: Buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu của rãnh thoát nước (buộc múc bỏ toàn bộ đất đá đã san lấp, trả lại hiện trạng lòng rãnh).

Nghĩa vụ bồi thường thiệt hại: Theo Điều 589 Bộ luật Dân sự năm 2015, ông A phải có trách nhiệm bồi toàn bộ thiệt hại thực tế về hoa màu (3ha lúa bị thối rụi) do hành vi trái pháp luật của mình gây ra.

Quy trình cưỡng chế khôi phục rãnh thoát nước của UBND xã B:

Lập biên bản vi phạm hành chính: Lực lượng địa chính – xây dựng phối hợp với Công an xã B kiểm tra thực địa, lập biên bản ghi nhận hành vi tự ý san lấp rãnh thoát nước của ông A.

Ban hành Quyết định xử phạt & Buộc khắc phục hậu quả: Chủ tịch UBND xã ban hành quyết định phạt tiền và ấn định thời gian (từ 2 đến 5 ngày) yêu cầu ông A tự nguyện múc đất, khôi phục lòng rãnh.

Ban hành Quyết định cưỡng chế: Nếu ông A cố tình chây ỳ, Chủ tịch UBND xã ra quyết định cưỡng chế thi hành biện pháp khắc phục hậu quả, huy động máy móc, lực lượng đến giải phóng mặt bằng, múc thông rãnh nước. Toàn bộ chi phí cưỡng chế do ông A phải chi trả.

3. Góc nhìn Tâm lý – Giáo dục – Quản trị – “Chìa khóa nhân văn”
4. Sự ích kỷ, tư lợi cá nhân và tâm lý “đất sát nhà mình là của mình”

Tình huống này phản ánh rõ nét lòng tham vật chất ngắn hạn và tư duy canh tác manh mún của một bộ phận người dân nông thôn. Sự thiếu hiểu biết pháp luật cùng tâm lý ích kỷ, xem nhẹ lợi ích chung đã khiến ông A sẵn sàng đánh đổi sự an toàn của cả cánh đồng để lấy vài chục mét vuông đất ruộng mở rộng.

1. Tầm quan trọng của hòa giải xóm giềng và phát huy vai trò Hương ước thôn

Chỉ dùng “lá chắn” pháp lý với các quyết định xử phạt đôi khi chưa thể giải quyết triệt để sự rạn nứt trong mối quan hệ xóm giềng. Trong quản trị xã hội nông thôn, hương ước, quy ước của thôn/xóm là công cụ giáo dục tâm lý vô cùng hiệu quả. Việc vi phạm hạ tầng chung không chỉ là vi phạm pháp luật mà còn là hành vi đi ngược lại tình làng nghĩa xóm, bị cộng đồng phê phán. Giáo dục chuyển hóa tâm lý thông qua những người có uy tín trong thôn (Trưởng thôn, Trưởng ban công tác Mặt trận, người cao tuổi) sẽ giúp ông A nhận ra cái sai từ trong tâm thức.

1. Bài học quản trị rủi ro tài sản cá nhân và hạ tầng cộng đồng

Đối với ông A: Việc cố tình lấp rãnh nước là hành vi quản trị rủi ro tài sản cực kỳ yếu kém. Thu vén thêm được chút diện tích đất không rõ ràng về pháp lý nhưng lại đối mặt với nguy cơ mất khoản tiền phạt lớn, chi phí cưỡng chế và tiền bồi thường 3ha lúa, chưa kể bị xóm giềng tẩy chay.

Đối với Ban quản lý nông nghiệp địa phương: Bài học ở đây là công tác giám sát, quản lý hạ tầng nội đồng phải được thực hiện thường xuyên. Việc phát hiện và ngăn chặn ngay từ khi ông A mới đổ những chuyến đất đầu tiên sẽ tránh được hậu quả nghiêm trọng khi mùa mưa bão tới.

4. Giải pháp toàn diện của Chuyên gia Nguyễn Hữu Long

Để giải quyết thấu đáo vụ việc, vừa kịp thời cứu lấy sản xuất nông nghiệp, vừa bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và duy trì tình nghĩa xóm giềng, Chuyên gia Nguyễn Hữu Long đề xuất quy trình giải pháp 3 bước như sau:

Bước 1: Can thiệp khẩn cấp – Khai thông dòng chảy cứu lúa

Chi bộ và Ban phát triển thôn 2 cần báo cáo khẩn cấp cho UBND xã B. UBND xã B lập tức cử tổ công tác xuống hiện trường lập biên bản vi phạm hành chính và ra lệnh can thiệp khẩn cấp.

Sử dụng máy xúc nạo vét ngay lập tức đoạn rãnh bị san lấp để khôi phục dòng chảy, tiêu úng kịp thời cho 3ha lúa. Tạm thời ghi nhận toàn bộ chi phí máy móc này vào biên bản để yêu cầu ông A thanh toán sau.

Bước 2: Thống kê thiệt hại thực tế và Tổ chức Hòa giải nhân văn

Thành lập Hội đồng đánh giá thiệt hại gồm: Đại diện UBND xã, Ban phát triển thôn, Giám đốc HTX nông nghiệp và đại diện các hộ dân bị ảnh hưởng để kiểm tra, đo đạc, xác định chính xác tỷ lệ lúa bị thiệt hại.

Tổ chức buổi hòa giải tại nhà văn hóa thôn: Mời các tổ chức đoàn thể và những người có uy tín tham gia. Dựa trên các quy định của Luật Thủy lợi, Luật Đất đai và Hương ước của thôn, chuyên gia và chính quyền sẽ phân tích cho ông A thấy rõ cái sai. Yêu cầu ông A đưa ra phương án bồi thường thiệt hại hoa màu cho 12 hộ dân theo mức giá thị trường.

Bước 3: Hoàn thiện hồ sơ pháp lý và Xử lý cưỡng chế (nếu chây ỳ)

Nếu ông A nhận thức được sai phạm, tự nguyện nộp tiền phạt, thanh toán chi phí nạo vét rãnh và bồi thường thỏa đáng cho các hộ dân, UBND xã sẽ ghi nhận và tạo điều kiện để các bên tự thỏa thuận phương thức chi trả.

Trường hợp ông A vẫn cố tình né tránh, chây ỳ không thực hiện nghĩa vụ bồi thường và phạt hành chính, UBND xã B cần ban hành Quyết định xử phạt VPHC, đồng thời hướng dẫn 12 hộ dân làm đơn khởi kiện tập thể ra Tòa án nhân dân có thẩm quyền để yêu cầu Tòa án buộc ông A bồi thường thiệt hại theo đúng quy định của pháp luật dân sự.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/

Hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.