Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng phụ thuộc vào công nghệ, năng suất và khả năng thích ứng với thị trường, hoạt động đổi mới sáng tạo trở thành một trong những yếu tố quan trọng đối với doanh nghiệp.

Tuy nhiên, không phải doanh nghiệp nào cũng có các dự án đổi mới sáng tạo được triển khai thường xuyên. Vậy một công ty không có dự án đổi mới có bị xem là vi phạm pháp luật hay không? Doanh nghiệp có bắt buộc phải xây dựng dự án đổi mới sáng tạo hằng năm hay phải dành một khoản kinh phí nhất định cho hoạt động này?

I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Công ty X hoạt động trong lĩnh vực sản xuất và kinh doanh hàng tiêu dùng. Trong nhiều năm, công ty chủ yếu duy trì quy trình sản xuất, sản phẩm và mô hình kinh doanh hiện có mà chưa xây dựng dự án đổi mới sáng tạo riêng.

Ban lãnh đạo công ty lo ngại rằng việc không có dự án đổi mới có thể bị xem là không thực hiện đúng chính sách của Nhà nước về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Công ty đặt câu hỏi: Pháp luật hiện hành có bắt buộc doanh nghiệp phải có dự án đổi mới sáng tạo hay không? Nếu không có dự án thì doanh nghiệp có bị xử phạt hoặc chịu trách nhiệm pháp lý hay không?

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

1. Quy định của pháp luật

Điều 3 Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 – Luật số 93/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/10/2025 định nghĩa đổi mới sáng tạo là hoạt động tạo ra sản phẩm mới, dịch vụ mới, quy trình mới, mô hình kinh doanh mới hoặc cải tiến đáng kể so với sản phẩm, dịch vụ, quy trình, mô hình kinh doanh đã có.

Đối với doanh nghiệp, khoản 1 Điều 35 Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 quy định:

“Nhà nước khuyến khích và hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện hoạt động nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo; đầu tư, nâng cấp trang thiết bị phục vụ cho các hoạt động này.”

Quy định này thể hiện rõ tính chất khuyến khích và hỗ trợ, chứ không đặt ra nghĩa vụ chung rằng mọi doanh nghiệp đều phải có dự án đổi mới sáng tạo.

Bên cạnh đó, khoản 3 Điều 34 Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 quy định Nhà nước khuyến khích và thúc đẩy vai trò trung tâm của doanh nghiệp trong hệ thống đổi mới sáng tạo thông qua nhiều biện pháp, trong đó có:

điểm a khoản 3 Điều 34: tài trợ nhiệm vụ tập trung vào triển khai hoạt động đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp sáng tạo và thương mại hóa kết quả nghiên cứu;

điểm b khoản 3 Điều 34: tài trợ nhiệm vụ cung cấp dịch vụ, hỗ trợ hoạt động nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp;

điểm c khoản 3 Điều 34: tài trợ nhiệm vụ hỗ trợ doanh nghiệp tiếp nhận và làm chủ công nghệ;

điểm d khoản 3 Điều 34: có chính sách ưu đãi về tài chính, thuế, đất đai, đấu thầu và tín dụng để tạo điều kiện cho doanh nghiệp thực hiện nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Ngoài ra, khoản 2 và khoản 3 Điều 35 Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 còn quy định về việc tính các khoản chi cho nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo vào chi phí được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế và cơ chế tính chi phí nghiên cứu và phát triển theo pháp luật về thuế thu nhập doanh nghiệp.

Đối với những nhiệm vụ đổi mới sáng tạo sử dụng ngân sách nhà nước, khoản 1 Điều 8 Nghị định số 268/2025/NĐ-CP ngày 14/10/2025 của Chính phủ, có hiệu lực từ ngày 14/10/2025, quy định các tiêu chí chung như tính khả thi về mục tiêu, nội dung, phương pháp, kế hoạch, thời gian và kinh phí; hồ sơ đề xuất phải xác định mục tiêu, nội dung, phương án triển khai, kết quả đầu ra dự kiến và kế hoạch tài chính.

Đặc biệt, điểm a khoản 2 Điều 8 Nghị định số 268/2025/NĐ-CP quy định đối với nhiệm vụ đổi mới công nghệ, nhiệm vụ phải bảo đảm tạo ra sản phẩm, dịch vụ, quy trình hoặc mô hình kinh doanh mới, hoặc có cải tiến đáng kể so với hiện có, kèm theo các chỉ tiêu kỹ thuật, kinh tế cụ thể và khả năng đưa vào ứng dụng.

Như vậy, pháp luật có quy định rất cụ thể đối với doanh nghiệp tham gia hoặc đề xuất một nhiệm vụ đổi mới sáng tạo thuộc cơ chế tài trợ, đặt hàng, hỗ trợ, nhưng không đồng nghĩa với việc mọi doanh nghiệp đều bị bắt buộc phải có một dự án đổi mới sáng tạo.

2. Áp dụng vào tình huống

Đối với Công ty X, việc công ty không có dự án đổi mới sáng tạo không tự thân là hành vi vi phạm pháp luật.

Lý do là khoản 1 Điều 35 Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 sử dụng cách quy định “Nhà nước khuyến khích và hỗ trợ doanh nghiệp”, chứ không quy định doanh nghiệp bắt buộc phải có một số lượng dự án đổi mới nhất định.

Pháp luật hiện hành cũng không đặt ra một nghĩa vụ chung đối với mọi doanh nghiệp phải:

Có phòng hoặc bộ phận đổi mới sáng tạo

Có một số lượng dự án đổi mới sáng tạo tối thiểu mỗi năm

Phải thực hiện ít nhất một dự án đổi mới sáng tạo mỗi năm

Phải dành một tỷ lệ doanh thu cố định cho dự án đổi mới sáng tạo

Nếu Công ty X không tham gia chương trình, nhiệm vụ hoặc cơ chế hỗ trợ cụ thể của Nhà nước thì việc công ty chưa có dự án đổi mới sáng tạo không làm phát sinh trách nhiệm pháp lý chỉ vì lý do đó.

Tuy nhiên, trường hợp doanh nghiệp đã được lựa chọn, tài trợ hoặc đặt hàng thực hiện một nhiệm vụ đổi mới sáng tạo thì vấn đề sẽ khác.

Khi đó, doanh nghiệp phải đáp ứng các tiêu chí, điều kiện và nghĩa vụ tương ứng với nhiệm vụ đã đăng ký hoặc được giao. Chẳng hạn, đối với nhiệm vụ đổi mới sáng tạo sử dụng ngân sách nhà nước, khoản 1 Điều 8 Nghị định số 268/2025/NĐ-CP đặt ra các yêu cầu về tính khả thi, hồ sơ đề xuất, khả năng ứng dụng, tuân thủ pháp luật và năng lực của tổ chức đề xuất.

Do đó, cần phân biệt rõ hai trường hợp:

Trường hợp thứ nhất, doanh nghiệp không có dự án đổi mới sáng tạo vì chưa có nhu cầu hoặc chưa triển khai hoạt động này: không mặc nhiên vi phạm pháp luật.

Trường hợp thứ hai, doanh nghiệp đã nhận tài trợ, đặt hàng hoặc cam kết thực hiện một nhiệm vụ đổi mới sáng tạo nhưng không thực hiện đúng nội dung, mục tiêu, tiến độ hoặc nghĩa vụ đã cam kết: doanh nghiệp có thể phát sinh trách nhiệm theo cơ chế tài trợ, đặt hàng và các quy định pháp luật có liên quan.

Về mặt quản trị, việc không có dự án đổi mới cũng có thể khiến doanh nghiệp chậm cải tiến sản phẩm, quy trình hoặc mô hình kinh doanh. Tuy nhiên, đây là rủi ro về năng lực cạnh tranh và quản trị doanh nghiệp, không nên đồng nhất với một hành vi vi phạm pháp luật.

3. Kết luận pháp lý

Công ty không có dự án đổi mới sáng tạo không phải là hành vi vi phạm pháp luật trong trường hợp thông thường.

Pháp luật hiện hành, đặc biệt là Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 và Nghị định số 268/2025/NĐ-CP, đang xây dựng cơ chế để Nhà nước khuyến khích, hỗ trợ và tạo điều kiện cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, chứ không đặt ra nghĩa vụ chung buộc mọi doanh nghiệp phải có dự án đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp đã tham gia một nhiệm vụ đổi mới sáng tạo được Nhà nước tài trợ, đặt hàng hoặc hỗ trợ thì phải thực hiện đúng các điều kiện, mục tiêu và nghĩa vụ tương ứng.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Ở góc độ tâm lý quản trị, nhiều doanh nghiệp thường chỉ chú trọng vào hoạt động kinh doanh đang tạo ra doanh thu và lợi nhuận mà chưa coi đổi mới sáng tạo là một hoạt động cần được đầu tư dài hạn.

Đối với nhân viên, việc đề xuất một ý tưởng mới cũng có thể tạo ra tâm lý e ngại nếu doanh nghiệp không có cơ chế ghi nhận, đánh giá và thử nghiệm. Nhân viên có thể lo ngại rằng ý tưởng không thành công sẽ bị đánh giá tiêu cực, từ đó lựa chọn cách làm an toàn thay vì đề xuất cải tiến.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp cũng không nên hiểu “đổi mới sáng tạo” đơn thuần là phải thực hiện những dự án công nghệ lớn với chi phí cao. Theo khoản 3 Điều 3 Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025, đổi mới sáng tạo còn bao gồm việc tạo ra hoặc cải tiến đáng kể sản phẩm, dịch vụ, quy trình hoặc mô hình kinh doanh.

Vì vậy, một cải tiến đáng kể trong quy trình sản xuất, phương thức cung cấp dịch vụ hoặc mô hình kinh doanh cũng có thể trở thành hoạt động đổi mới sáng tạo nếu đáp ứng khái niệm pháp luật.

IV. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Bước 1: Đánh giá nhu cầu đổi mới của doanh nghiệp

Doanh nghiệp nên rà soát sản phẩm, dịch vụ, quy trình sản xuất và mô hình kinh doanh để xác định những điểm đang hạn chế năng suất, chất lượng, chi phí hoặc khả năng cạnh tranh.

Bước 2: Thiết lập cơ chế tiếp nhận và đánh giá ý tưởng

Doanh nghiệp có thể xây dựng cơ chế để nhân viên đề xuất sáng kiến, cải tiến sản phẩm, quy trình hoặc mô hình kinh doanh.

Các ý tưởng có tiềm năng nên được đánh giá về tính khả thi, chi phí, hiệu quả dự kiến và khả năng thương mại hóa trước khi trở thành dự án cụ thể.

Bước 3: Chủ động tiếp cận chính sách hỗ trợ

Doanh nghiệp có hoạt động đổi mới sáng tạo có thể tìm hiểu các cơ chế tài trợ, hỗ trợ và ưu đãi được quy định tại khoản 3 Điều 34 và Điều 35 Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025.

Nếu tham gia nhiệm vụ đổi mới sáng tạo có sử dụng ngân sách nhà nước, doanh nghiệp cần kiểm tra kỹ tiêu chí tại khoản 1 và khoản 2 Điều 8 Nghị định số 268/2025/NĐ-CP trước khi đề xuất hoặc triển khai nhiệm vụ.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA

ThS. Nguyễn Hữu Long cho rằng cần phân biệt rõ giữa “không có dự án đổi mới” và “vi phạm nghĩa vụ pháp lý”.

Pháp luật hiện hành không buộc mọi doanh nghiệp phải có dự án đổi mới sáng tạo. Vì vậy, doanh nghiệp không thể bị xem là vi phạm chỉ vì chưa triển khai một dự án đổi mới.

Tuy nhiên, trong môi trường cạnh tranh, doanh nghiệp cũng không nên xem đổi mới sáng tạo là vấn đề chỉ thực hiện khi pháp luật bắt buộc. Hoạt động đổi mới có thể giúp doanh nghiệp cải tiến sản phẩm, giảm chi phí, nâng cao năng suất và thích ứng với thay đổi của thị trường.

Do đó, không có dự án đổi mới không phải là lỗi pháp lý, nhưng nếu doanh nghiệp bỏ qua hoàn toàn hoạt động cải tiến thì có thể trở thành hạn chế về quản trị và năng lực cạnh tranh.

THÔNG ĐIỆP CỦA CHUYÊN GIA

Pháp luật không bắt buộc mọi doanh nghiệp phải có dự án đổi mới sáng tạo, nhưng doanh nghiệp chủ động đổi mới sẽ có thêm cơ hội nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.