Trong quá trình nghiên cứu, phát triển sản phẩm và hoàn thiện công nghệ, doanh nghiệp có thể tạo ra nhiều giải pháp kỹ thuật có giá trị nhưng lại chưa xây dựng một quy trình nội bộ để nhận diện, đánh giá và đăng ký bảo hộ sáng chế. Không ít doanh nghiệp cho rằng chỉ cần có bộ phận kỹ thuật hoặc ký hợp đồng bảo mật với nhân viên là đủ để bảo vệ các kết quả nghiên cứu.

Tuy nhiên, sáng chế là một đối tượng quyền sở hữu công nghiệp có cơ chế xác lập quyền và điều kiện bảo hộ riêng. Việc doanh nghiệp không có quy trình nội bộ không đồng nghĩa với việc đương nhiên vi phạm pháp luật, nhưng có thể làm tăng đáng kể nguy cơ mất quyền đăng ký hoặc khó chứng minh quyền đối với sáng chế.

I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Công ty X hoạt động trong lĩnh vực công nghệ và thường xuyên nghiên cứu, cải tiến các giải pháp kỹ thuật phục vụ sản xuất. Một số kỹ sư của công ty đã tạo ra giải pháp kỹ thuật mới có khả năng ứng dụng trong sản phẩm thương mại.

Tuy nhiên, Công ty X chưa xây dựng quy trình nội bộ về bảo hộ sáng chế. Khi một giải pháp kỹ thuật mới được tạo ra, công ty không có cơ chế xác định liệu giải pháp đó có khả năng đăng ký sáng chế hay không, ai là người có quyền đăng ký, thời điểm nào cần nộp đơn và những thông tin nào cần được giữ bí mật trước khi nộp đơn.

Câu hỏi đặt ra là: Việc doanh nghiệp không xây dựng quy trình bảo hộ sáng chế có phải là hành vi vi phạm pháp luật hay không và doanh nghiệp có thể gặp những rủi ro gì?

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

1. Quy định của pháp luật

Theo Điều 58 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, sáng chế được bảo hộ dưới hình thức cấp Bằng độc quyền sáng chế nếu đáp ứng đồng thời các điều kiện:

“a) Có tính mới;

1. b) Có trình độ sáng tạo;
2. c) Có khả năng áp dụng công nghiệp.”

Đối với Bằng độc quyền giải pháp hữu ích, khoản 2 Điều 58 quy định sáng chế không phải là hiểu biết thông thường và phải có tính mới, có khả năng áp dụng công nghiệp.

Về chủ thể có quyền đăng ký, khoản 1 Điều 86 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025 quy định tổ chức, cá nhân có quyền đăng ký sáng chế, trong đó:

Điểm a khoản 1 Điều 86: tác giả tạo ra sáng chế bằng công sức và chi phí của mình có quyền đăng ký.

Điểm b khoản 1 Điều 86: tổ chức, cá nhân đầu tư kinh phí, phương tiện vật chất cho tác giả dưới hình thức giao việc, thuê việc có quyền đăng ký, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác.

Quy định hiện hành còn ghi nhận tại điểm c khoản 1 Điều 86 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025 trường hợp tổ chức được giao quyền quản lý, sử dụng, quyền sở hữu kết quả của nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo sử dụng ngân sách nhà nước có quyền đăng ký sáng chế là kết quả của nhiệm vụ đó.

Đáng chú ý, khoản 1 Điều 90 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2009 và tiếp tục được áp dụng trong hệ thống pháp luật hiện hành năm 2026, quy định nguyên tắc nộp đơn đầu tiên. Theo đó, khi có nhiều đơn đăng ký các sáng chế trùng hoặc tương đương với nhau, văn bằng bảo hộ chỉ được cấp cho sáng chế trong đơn hợp lệ có ngày ưu tiên hoặc ngày nộp đơn sớm nhất nếu đáp ứng điều kiện cấp văn bằng.

Bên cạnh đó, khoản 1 và khoản 2 Điều 102 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2022 và năm 2025, yêu cầu đơn đăng ký sáng chế phải có bản mô tả và bản tóm tắt; phần mô tả phải bộc lộ đầy đủ, rõ ràng bản chất sáng chế để người có hiểu biết trung bình trong lĩnh vực kỹ thuật tương ứng có thể thực hiện được sáng chế.

Như vậy, pháp luật quy định khá cụ thể về điều kiện bảo hộ, quyền đăng ký, nguyên tắc nộp đơn và yêu cầu đối với hồ sơ đăng ký sáng chế, nhưng không đặt ra một quy định chung bắt buộc mọi doanh nghiệp phải xây dựng một “quy trình bảo hộ sáng chế nội bộ”.

2. Áp dụng vào tình huống

Đối với Công ty X, việc chưa xây dựng quy trình nội bộ về bảo hộ sáng chế không tự thân cấu thành hành vi vi phạm Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025.

Pháp luật không quy định rằng mọi doanh nghiệp đều phải có một phòng ban chuyên trách về sáng chế hoặc phải ban hành một quy trình nội bộ với tên gọi cụ thể như “Quy trình bảo hộ sáng chế”.

Tuy nhiên, vấn đề nằm ở rủi ro pháp lý phát sinh từ việc không có quy trình.

Thứ nhất, doanh nghiệp có thể không kịp thời nhận diện những giải pháp kỹ thuật đủ điều kiện bảo hộ theo Điều 58 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025.

Thứ hai, nếu doanh nghiệp không kiểm soát thời điểm công bố thông tin về giải pháp kỹ thuật, việc công khai trước khi thực hiện thủ tục đăng ký có thể ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng điều kiện bảo hộ, đặc biệt là yêu cầu về tính mới của sáng chế.

Thứ ba, việc không xác định rõ ai có quyền đăng ký có thể dẫn đến tranh chấp giữa doanh nghiệp và người lao động. Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng khi sáng chế được tạo ra trong quá trình thực hiện công việc hoặc theo nhiệm vụ nghiên cứu do doanh nghiệp giao.

Thứ tư, nguyên tắc nộp đơn đầu tiên tại khoản 1 Điều 90 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2009 khiến yếu tố thời điểm trở nên rất quan trọng. Nếu doanh nghiệp chậm triển khai việc đăng ký trong khi một chủ thể khác nộp đơn trước đối với sáng chế trùng hoặc tương đương, doanh nghiệp có thể gặp bất lợi trong việc xác lập quyền.

Thứ năm, hồ sơ sáng chế đòi hỏi bản mô tả và phạm vi bảo hộ đáp ứng yêu cầu pháp luật. Nếu doanh nghiệp không có quy trình lưu trữ tài liệu nghiên cứu, bản vẽ kỹ thuật, nhật ký nghiên cứu, dữ liệu thử nghiệm và thông tin về người tham gia tạo ra sáng chế, việc chuẩn bị hồ sơ và chứng minh quá trình hình thành sáng chế có thể trở nên khó khăn hơn.

Do đó, không có quy trình nội bộ không đồng nghĩa với vi phạm pháp luật, nhưng có thể tạo ra khoảng trống quản trị quyền sở hữu trí tuệ.

3. Kết luận pháp lý

Pháp luật hiện hành không bắt buộc mọi doanh nghiệp phải xây dựng một quy trình nội bộ riêng về bảo hộ sáng chế.

Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp có hoạt động nghiên cứu, phát triển công nghệ hoặc thường xuyên tạo ra giải pháp kỹ thuật mới thì việc không có quy trình kiểm soát sáng chế có thể làm phát sinh rủi ro về xác định chủ thể có quyền đăng ký, bảo mật thông tin, thời điểm nộp đơn, chuẩn bị hồ sơ và bảo vệ quyền lợi của doanh nghiệp.

Nói cách khác, đây không phải là “vi phạm vì không có quy trình”, mà là rủi ro pháp lý do doanh nghiệp không có cơ chế quản trị quyền sở hữu trí tuệ phù hợp.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Ở góc độ tâm lý tổ chức, kỹ sư hoặc nhân viên nghiên cứu thường tập trung vào việc tạo ra sản phẩm, giải pháp kỹ thuật và hoàn thành mục tiêu chuyên môn hơn là quan tâm đến thủ tục sở hữu trí tuệ.

Trong khi đó, lãnh đạo doanh nghiệp có thể nhìn nhận việc đăng ký sáng chế là một thủ tục pháp lý tốn thời gian và chi phí, đặc biệt khi chưa thấy ngay giá trị thương mại của sáng chế.

Khoảng cách nhận thức này dễ dẫn đến tình trạng một nhân viên đã tạo ra giải pháp có giá trị nhưng doanh nghiệp không biết đó là đối tượng cần được đánh giá để bảo hộ.

Về quản trị, quy trình bảo hộ sáng chế không chỉ nhằm “nộp đơn lấy bằng”. Quan trọng hơn, quy trình phải giúp doanh nghiệp kiểm soát toàn bộ vòng đời của một giải pháp kỹ thuật: từ thời điểm hình thành ý tưởng, đánh giá khả năng bảo hộ, xác định quyền đăng ký, kiểm soát việc công bố thông tin, chuẩn bị hồ sơ đến theo dõi tình trạng đơn và quản lý văn bằng sau khi được cấp.

Nếu thiếu cơ chế này, doanh nghiệp có thể đầu tư rất nhiều vào nghiên cứu nhưng lại không chuyển hóa được kết quả nghiên cứu thành tài sản trí tuệ có khả năng khai thác và bảo vệ.

IV. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Bước 1: Xây dựng quy trình nhận diện sáng chế

Doanh nghiệp nên thiết lập cơ chế để nhân viên nghiên cứu, kỹ thuật hoặc R&D thông báo khi xuất hiện giải pháp kỹ thuật mới.

Mỗi giải pháp nên được đánh giá về tính mới, trình độ sáng tạo và khả năng áp dụng công nghiệp theo Điều 58 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025 trước khi quyết định phương án bảo hộ.

Bước 2: Kiểm soát quyền đăng ký và thông tin

Doanh nghiệp cần xác định rõ ai là tác giả, ai là người có quyền đăng ký theo khoản 1 Điều 86 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025.

Đồng thời, cần hạn chế việc công bố giải pháp kỹ thuật ra bên ngoài trước khi hoàn tất đánh giá và lựa chọn phương án bảo hộ phù hợp.

Bước 3: Thiết lập cơ chế đăng ký và quản lý sau đăng ký

Khi xác định giải pháp có khả năng bảo hộ, doanh nghiệp cần chuẩn bị hồ sơ theo Điều 100 và Điều 102 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, đồng thời kiểm soát thời điểm nộp đơn nhằm hạn chế rủi ro liên quan đến nguyên tắc nộp đơn đầu tiên tại Điều 90 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2009.

Sau khi được cấp văn bằng, doanh nghiệp tiếp tục phải quản lý phạm vi quyền, thời hạn bảo hộ, việc khai thác sáng chế và các nghĩa vụ liên quan.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA

ThS. Nguyễn Hữu Long cho rằng doanh nghiệp không nhất thiết phải có một quy trình bảo hộ sáng chế chỉ vì pháp luật yêu cầu, bởi pháp luật hiện hành không đặt ra nghĩa vụ chung như vậy.

Điều đáng quan tâm hơn là doanh nghiệp có đang quản trị được những tài sản trí tuệ mà mình tạo ra hay không.

Một sáng chế có thể là kết quả của nhiều tháng hoặc nhiều năm nghiên cứu. Nếu doanh nghiệp không có cơ chế nhận diện và xử lý kịp thời, giá trị của công trình nghiên cứu có thể không được chuyển hóa thành quyền sở hữu công nghiệp tương xứng.

Vì vậy, xây dựng quy trình bảo hộ sáng chế nên được xem là một công cụ quản trị tài sản trí tuệ, giúp doanh nghiệp xác định đúng quyền đăng ký, kiểm soát thông tin, chủ động nộp đơn và bảo vệ thành quả nghiên cứu.

THÔNG ĐIỆP CỦA CHUYÊN GIA

Không có quy trình bảo hộ sáng chế chưa phải là vi phạm pháp luật, nhưng không quản trị sáng chế có thể khiến doanh nghiệp đánh mất cơ hội bảo vệ chính thành quả nghiên cứu của mình.

Nếu doanh nghiệp đã đầu tư vào R&D, công nghệ và đổi mới sản phẩm, việc xây dựng một quy trình nhận diện – đánh giá – bảo mật – đăng ký – quản lý sáng chế là bước cần thiết để biến kết quả nghiên cứu thành tài sản trí tuệ có giá trị.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.