Nghiên cứu và phát triển (R&D) ngày càng đóng vai trò quan trọng đối với doanh nghiệp, đặc biệt trong những ngành có tốc độ thay đổi công nghệ nhanh. Hoạt động R&D có thể giúp doanh nghiệp tạo ra sản phẩm mới, cải tiến quy trình sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Tuy nhiên, không phải doanh nghiệp nào cũng có bộ phận R&D hoặc thường xuyên triển khai các dự án nghiên cứu và phát triển.

Vậy công ty thiếu dự án R&D có vi phạm pháp luật không? Doanh nghiệp có bắt buộc phải dành một khoản kinh phí hoặc thực hiện một số lượng dự án R&D nhất định mỗi năm hay không?

I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Công ty X hoạt động trong lĩnh vực sản xuất thiết bị công nghệ. Trong nhiều năm, công ty chủ yếu tập trung vào hoạt động kinh doanh và cải tiến những sản phẩm hiện có.

Mặc dù có đội ngũ kỹ thuật nhưng Công ty X chưa thành lập bộ phận R&D riêng và chưa triển khai dự án nghiên cứu, phát triển sản phẩm mới.

Ban lãnh đạo công ty lo ngại rằng việc không có dự án R&D có thể bị coi là không thực hiện nghĩa vụ pháp lý đối với doanh nghiệp theo quy định về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Vậy Công ty X có bắt buộc phải có dự án R&D hay không?

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

1. Quy định của pháp luật

1.1. Nhà nước khuyến khích doanh nghiệp thực hiện R&D

Theo khoản 1 Điều 35 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025, Nhà nước khuyến khích và hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện hoạt động nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo; đầu tư, nâng cấp trang thiết bị phục vụ cho các hoạt động này.

Quy định này thể hiện chính sách của Nhà nước theo hướng khuyến khích và hỗ trợ, không phải đặt ra nghĩa vụ chung buộc mọi doanh nghiệp phải có dự án R&D.

1.2. Chi cho nghiên cứu, phát triển và đổi mới sáng tạo được pháp luật hỗ trợ

Theo khoản 2 Điều 35 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025, chi phí của doanh nghiệp cho hoạt động nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo được tính vào chi phí được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế thu nhập doanh nghiệp theo quy định của pháp luật về thuế.

Theo khoản 3 Điều 35 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025, việc tính vào chi phí được trừ đối với các khoản chi cho nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo được thực hiện theo quy định của pháp luật về thuế.

Như vậy, pháp luật tạo cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp khi có hoạt động R&D, chứ không biến hoạt động R&D thành nghĩa vụ bắt buộc đối với mọi doanh nghiệp.

1.3. Nhà nước có cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện hoạt động đổi mới sáng tạo

Theo khoản 3 Điều 34 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025, Nhà nước khuyến khích và thúc đẩy vai trò trung tâm của doanh nghiệp trong hệ thống đổi mới sáng tạo thông qua các cơ chế hỗ trợ.

Trong đó:

Điểm a khoản 3 Điều 34: hỗ trợ, tài trợ nhiệm vụ tập trung vào triển khai hoạt động đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp sáng tạo và thương mại hóa kết quả nghiên cứu;

Điểm b khoản 3 Điều 34: hỗ trợ, tài trợ nhiệm vụ cung cấp dịch vụ, hỗ trợ hoạt động nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp;

Điểm c khoản 3 Điều 34: hỗ trợ, tài trợ nhiệm vụ nhằm giúp doanh nghiệp tiếp nhận và làm chủ công nghệ;

Điểm d khoản 3 Điều 34: có chính sách ưu đãi về tài chính, thuế, đất đai, đấu thầu và tín dụng để tạo điều kiện cho doanh nghiệp thực hiện nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo.

1.4. Nhiệm vụ R&D sử dụng ngân sách nhà nước phải đáp ứng yêu cầu pháp luật

Theo khoản 1 Điều 8 Nghị định số 268/2025/NĐ-CP ngày 14/10/2025 của Chính phủ, nhiệm vụ đổi mới sáng tạo sử dụng ngân sách nhà nước phải bảo đảm các tiêu chí theo quy định, trong đó có tính khả thi về mục tiêu, nội dung, phương pháp, kế hoạch, thời gian và tổng mức kinh phí.

Đối với nhiệm vụ đổi mới công nghệ, điểm a khoản 2 Điều 8 Nghị định số 268/2025/NĐ-CP yêu cầu nhiệm vụ phải tạo ra sản phẩm, dịch vụ, quy trình, mô hình kinh doanh mới hoặc cải tiến đáng kể sản phẩm, dịch vụ, quy trình, mô hình kinh doanh hiện có; đồng thời phải có các chỉ tiêu kỹ thuật, kinh tế và khả năng ứng dụng.

Các quy định này điều chỉnh nhiệm vụ cụ thể đã được đề xuất, phê duyệt hoặc thực hiện theo cơ chế hỗ trợ, chứ không phải nghĩa vụ chung của tất cả doanh nghiệp.

II.2. ÁP DỤNG VÀO TÌNH HUỐNG

Đối với Công ty X, việc chưa có dự án R&D không đương nhiên là hành vi vi phạm pháp luật.

Hiện nay, pháp luật không quy định rằng mọi công ty phải:

Có một phòng R&D riêng;

Có một mức ngân sách R&D cố định;

Phải thực hiện một số lượng dự án R&D nhất định mỗi năm;

Hoặc bắt buộc phải tạo ra một sản phẩm công nghệ mới trong từng năm tài chính.

Do đó, nếu Công ty X chỉ hoạt động sản xuất, kinh doanh bình thường và chưa triển khai dự án R&D thì không thể chỉ dựa vào việc “không có dự án R&D” để kết luận công ty vi phạm pháp luật.

Tuy nhiên, nếu Công ty X đã nhận hỗ trợ, tài trợ hoặc được giao thực hiện một nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cụ thể, công ty phải tuân thủ các yêu cầu gắn với nhiệm vụ đó.

Ví dụ, Công ty Y được Nhà nước hỗ trợ kinh phí để thực hiện dự án nghiên cứu phát triển một công nghệ mới. Hồ sơ nhiệm vụ đã xác định rõ mục tiêu, nội dung, tiến độ, kinh phí và kết quả đầu ra.

Trong trường hợp này, Công ty Y không thể viện lý do “R&D là hoạt động được khuyến khích chứ không bắt buộc” để tự ý không thực hiện nhiệm vụ. Nghĩa vụ của công ty lúc này phát sinh từ nhiệm vụ, quyết định phê duyệt, hợp đồng hoặc cơ chế hỗ trợ cụ thể, đồng thời phải tuân thủ pháp luật chuyên ngành có liên quan.

II.3. KẾT LUẬN PHÁP LÝ

Công ty thiếu dự án R&D không mặc nhiên vi phạm pháp luật.

Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 chủ yếu thiết lập cơ chế khuyến khích, hỗ trợ và ưu đãi để doanh nghiệp thực hiện nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Doanh nghiệp không bị buộc chung phải có phòng R&D, ngân sách R&D cố định hoặc một số lượng dự án R&D nhất định.

Tuy nhiên, khi doanh nghiệp đã nhận hỗ trợ hoặc được giao thực hiện một nhiệm vụ R&D cụ thể thì phải thực hiện đúng các nghĩa vụ của nhiệm vụ đó. Khi đó, việc không triển khai hoặc không hoàn thành theo nội dung được phê duyệt có thể phát sinh trách nhiệm pháp lý tương ứng.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Ở góc độ quản trị, nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ thường ưu tiên doanh thu trước mắt và xem R&D là khoản đầu tư dài hạn khó đo lường hiệu quả.

Tâm lý này có thể khiến doanh nghiệp trì hoãn việc nghiên cứu sản phẩm mới, cải tiến công nghệ hoặc thử nghiệm mô hình kinh doanh mới.

Đối với nhân viên kỹ thuật, nếu doanh nghiệp không có cơ chế tiếp nhận và thử nghiệm sáng kiến, người lao động có thể dần hình thành tâm lý không chủ động đề xuất ý tưởng mới.

Vì vậy, vấn đề của doanh nghiệp không nhất thiết nằm ở việc “có hay không có phòng R&D”, mà còn nằm ở khả năng tạo ra môi trường để nghiên cứu, thử nghiệm và chuyển hóa ý tưởng thành giá trị thương mại.

IV. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Thứ nhất, doanh nghiệp nên đánh giá nhu cầu R&D dựa trên ngành nghề, sản phẩm, quy mô và chiến lược kinh doanh thay vì coi việc thành lập phòng R&D là nghĩa vụ bắt buộc.

Thứ hai, doanh nghiệp có thể bắt đầu bằng những dự án nhỏ nhằm cải tiến sản phẩm, quy trình hoặc công nghệ hiện có.

Thứ ba, cần xây dựng cơ chế tiếp nhận và đánh giá sáng kiến của người lao động.

Thứ tư, nếu tham gia chương trình hỗ trợ R&D của Nhà nước, doanh nghiệp cần nghiên cứu kỹ điều kiện, mục tiêu, tiến độ, kinh phí và kết quả đầu ra trước khi cam kết thực hiện.

Thứ năm, doanh nghiệp nên kết hợp hoạt động R&D với bảo hộ sáng chế, bí mật kinh doanh, quyền tác giả đối với phần mềm và các tài sản sở hữu trí tuệ khác khi kết quả nghiên cứu có khả năng được bảo hộ.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA

Pháp luật không buộc mọi doanh nghiệp phải có một phòng R&D hoặc phải triển khai dự án R&D hằng năm.

Điều quan trọng là doanh nghiệp phải hiểu đúng bản chất của chính sách pháp luật: R&D là hoạt động được Nhà nước khuyến khích và hỗ trợ, còn nghĩa vụ pháp lý cụ thể sẽ phát sinh khi doanh nghiệp tham gia một nhiệm vụ, chương trình hoặc dự án có cơ chế hỗ trợ và cam kết thực hiện nhất định.

Vì vậy, doanh nghiệp không có dự án R&D chưa chắc đã có vấn đề pháp lý; nhưng doanh nghiệp muốn phát triển bền vững cũng cần chủ động cân nhắc đầu tư cho nghiên cứu, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo phù hợp với chiến lược của mình.

THÔNG ĐIỆP CỦA CHUYÊN GIA

R&D không phải nghĩa vụ bắt buộc đối với mọi doanh nghiệp, nhưng là công cụ để doanh nghiệp biến nghiên cứu và công nghệ thành năng lực cạnh tranh.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.