TÌNH HUỐNG SỐ 539: LÉN TRỘN SIBUTRAMINE VÀO TRÀ GIẢM CÂN: KHI LỢI NHUẬN ĐẶT SỨC KHỎE NGƯỜI TIÊU DÙNG VÀO RỦI RO

TÌNH HUỐNG SỐ 539: LÉN TRỘN SIBUTRAMINE VÀO TRÀ GIẢM CÂN: KHI LỢI NHUẬN ĐẶT SỨC KHỎE NGƯỜI TIÊU DÙNG VÀO RỦI RO

I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Một công ty sản xuất trà giảm cân quảng bá sản phẩm có nguồn gốc thảo mộc, an toàn và phân phối trên toàn quốc. Tuy nhiên, để tạo hiệu quả giảm cân nhanh và gia tăng doanh số, doanh nghiệp đã bí mật đưa Sibutramine vào sản phẩm mà không công bố cho người tiêu dùng.

Sibutramine là hoạt chất bị cấm trong sản xuất, kinh doanh thực phẩm bảo vệ sức khỏe. Việc phát hiện chất này trong sản phẩm đặt ra đồng thời các vấn đề về an toàn thực phẩm, thu hồi sản phẩm, trách nhiệm hình sự, trách nhiệm của pháp nhân thương mại và bồi thường thiệt hại.

Điểm cần làm rõ không chỉ là “sản phẩm có chất cấm”, mà còn là ai biết, ai chỉ đạo, ai thực hiện, mức độ nguy hiểm và hậu quả thực tế của hành vi.

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

Việc doanh nghiệp cố ý trộn Sibutramine vào trà giảm cân để tạo hiệu quả giảm cân nhanh, nếu được cơ quan có thẩm quyền chứng minh, có thể làm phát sinh đồng thời trách nhiệm hành chính, trách nhiệm dân sự và trách nhiệm hình sự. Sibutramine thuộc danh mục chất cấm sử dụng trong sản xuất, kinh doanh thực phẩm bảo vệ sức khỏe theo Thông tư 10/2021/TT-BYT.

1. Vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm

Theo Luật An toàn thực phẩm 2010, tổ chức, cá nhân sản xuất thực phẩm có nghĩa vụ bảo đảm an toàn đối với thực phẩm do mình sản xuất; phải thiết lập quy trình tự kiểm tra, cung cấp thông tin trung thực, kịp thời ngừng sản xuất khi phát hiện thực phẩm không an toàn, thực hiện truy xuất nguồn gốc, thu hồi và xử lý thực phẩm không bảo đảm an toàn, đồng thời bồi thường thiệt hại khi sản phẩm không an toàn do mình sản xuất gây ra.

Đặc biệt, Điều 55 Luật An toàn thực phẩm quy định thực phẩm có chất cấm sử dụng phải được thu hồi. Việc thu hồi có thể là tự nguyện hoặc bắt buộc; doanh nghiệp phải công bố thông tin về sản phẩm bị thu hồi, chịu trách nhiệm thu hồi, xử lý và các chi phí liên quan. Cơ quan có thẩm quyền có quyền quyết định việc thu hồi, kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm; trong trường hợp nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng hoặc tình huống khẩn cấp, cơ quan có thẩm quyền có thể trực tiếp tổ chức thu hồi, xử lý và yêu cầu doanh nghiệp thanh toán chi phí.

Vì vậy, đối với tình huống Sibutramine, quy trình pháp lý cần được nhìn nhận theo chuỗi: Phát hiện nguy cơ → dừng sản xuất/lưu thông → truy xuất lô hàng → thông báo → thu hồi → xử lý sản phẩm → khắc phục hậu quả và xác định trách nhiệm.

2. Trách nhiệm hình sự: Điều 317 Bộ luật Hình sự

Nếu hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm, người thực hiện có thể bị xem xét về Tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm theo Điều 317 Bộ luật Hình sự 2015, trên cơ sở các sửa đổi, bổ sung hiện hành.

Cần đặc biệt lưu ý rằng Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự có hiệu lực từ ngày 01/7/2025 và có sửa đổi đối với Điều 317. Đồng thời, điều khoản chuyển tiếp của Luật này quy định riêng đối với Điều 317 về việc áp dụng quy định có lợi hoặc không có lợi cho người phạm tội theo thời điểm thực hiện hành vi.

Do đó, không nên chỉ căn cứ vào việc “phát hiện Sibutramine” để kết luận ngay một cá nhân phạm tội. Cơ quan tiến hành tố tụng phải xác định hành vi cụ thể, lỗi, vai trò của từng người, hậu quả hoặc các điều kiện định tội, định khung và các tình tiết khác mà Điều 317 quy định.

Đối với doanh nghiệp, cần phân biệt trách nhiệm hình sự của cá nhân với trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại. Thành viên hội đồng quản trị, giám đốc, người phụ trách sản xuất, chất lượng hoặc cá nhân khác chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự khi có đủ căn cứ pháp luật đối với chính hành vi của họ; không phải cứ giữ chức vụ quản lý là đương nhiên bị truy cứu.

3. Trách nhiệm thu hồi, truy xuất và khắc phục hậu quả

Khi sản phẩm không bảo đảm an toàn đã được đưa ra thị trường, doanh nghiệp phải thực hiện cơ chế truy xuất nguồn gốc theo Điều 54 Luật An toàn thực phẩm, bao gồm xác định và thông báo lô sản phẩm vi phạm, thống kê lượng hàng còn tồn và đang lưu thông, đồng thời báo cáo cơ quan có thẩm quyền về kế hoạch thu hồi và biện pháp xử lý.

Đây không chỉ là nghĩa vụ kỹ thuật mà còn là một cơ chế kiểm soát rủi ro pháp lý: doanh nghiệp càng phát hiện sớm, khoanh vùng chính xác và thu hồi kịp thời thì càng hạn chế được mức độ lan rộng của hậu quả.

4. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Nếu sản phẩm chứa Sibutramine gây thiệt hại đến sức khỏe, tính mạng hoặc tài sản của người tiêu dùng, trách nhiệm bồi thường được xác định theo pháp luật dân sự và pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, trên cơ sở chứng minh các yếu tố trách nhiệm và thiệt hại thực tế.

Luật An toàn thực phẩm cũng quy định tổ chức, cá nhân sản xuất thực phẩm phải bồi thường thiệt hại theo pháp luật khi thực phẩm không an toàn do mình sản xuất gây ra. Trong trường hợp xảy ra ngộ độc, tổ chức, cá nhân cung cấp thực phẩm gây ngộ độc còn phải chịu chi phí điều trị và bồi thường theo pháp luật dân sự.

Vì vậy, không nên viết theo hướng “cứ phát hiện Sibutramine là doanh nghiệp phải bồi thường mọi thiệt hại”, mà phải xác định thiệt hại, căn cứ trách nhiệm và quan hệ nhân quả trong từng trường hợp cụ thể.

5. “Lá chắn” bằng hợp đồng và quản trị nội bộ

Hợp đồng với nhà cung cấp nguyên liệu, đơn vị gia công, kiểm nghiệm hoặc phân phối nên thiết lập tối thiểu các cơ chế:

• cam kết tuyệt đối tuân thủ pháp luật về an toàn thực phẩm;
• cam kết không sử dụng chất cấm và không tự ý thay đổi công thức;
• kiểm soát nguồn gốc, hồ sơ nguyên liệu và lô sản xuất;
• quyền kiểm nghiệm độc lập và kiểm tra đột xuất;
• nghĩa vụ thông báo ngay khi phát hiện nguy cơ mất an toàn;
• cơ chế phối hợp truy xuất và thu hồi;
• trách nhiệm hoàn trả chi phí, bồi thường thiệt hại theo thỏa thuận và pháp luật;
• quyền đình chỉ hoặc chấm dứt hợp đồng khi có vi phạm nghiêm trọng.

Tuy nhiên, hợp đồng không thể loại trừ hoặc thay thế trách nhiệm pháp lý bắt buộc đối với Nhà nước, người tiêu dùng hoặc trách nhiệm hình sự của cá nhân.

6. Nguyên tắc pháp lý cốt lõi

Đối với vụ việc này, “lá chắn” pháp lý hiệu quả nhất không phải là tìm cách giảm nhẹ hậu quả sau khi sản phẩm đã lưu thông, mà là xây dựng hệ thống kiểm soát để ngăn chất cấm xuất hiện ngay từ khâu nguyên liệu – công thức – sản xuất – kiểm nghiệm – lưu thông.

An toàn thực phẩm vì thế phải được xem là nghĩa vụ pháp lý, trách nhiệm đối với sức khỏe cộng đồng và một cấu phần cốt lõi của quản trị doanh nghiệp, chứ không đơn thuần là một thủ tục tuân thủ.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Phía sau một sản phẩm chứa chất cấm có thể là cả một chuỗi quyết định sai lệch: áp lực doanh số → chạy theo hiệu quả tức thời → hợp lý hóa việc sử dụng chất cấm → che giấu thông tin → tiếp tục đưa sản phẩm ra thị trường.

Nguy hiểm nhất là khi hành vi sai trái dần được bình thường hóa bằng những suy nghĩ như “chỉ dùng một lượng nhỏ” hoặc “khách hàng muốn giảm cân nhanh”. Khi đó, vấn đề không còn nằm ở một nhân viên hay một công đoạn sản xuất, mà trở thành vấn đề văn hóa tuân thủ của cả doanh nghiệp.

Vì vậy, giáo dục pháp luật trong doanh nghiệp phải đi cùng giáo dục đạo đức nghề nghiệp. Người lao động cần được trao quyền dừng sản xuất, báo cáo và bảo vệ người tiêu dùng khi phát hiện nguy cơ mất an toàn.

Về quản trị, doanh nghiệp nên xây dựng ba lớp kiểm soát: sản xuất – QA/QC và pháp chế – kiểm toán, giám sát cấp cao. Mọi thay đổi nguyên liệu, công thức và quy trình phải có khả năng truy xuất và được kiểm soát độc lập.

IV. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Giải pháp không chỉ là xử lý người vi phạm sau khi sự cố xảy ra, mà phải xây dựng cơ chế phòng ngừa từ đầu.

Doanh nghiệp cần kiểm soát chặt nguyên liệu và nhà cung cấp; kiểm nghiệm độc lập đối với nhóm sản phẩm có nguy cơ cao; thiết lập cơ chế tố giác nội bộ; kiểm toán tuân thủ định kỳ và xây dựng quy trình ứng phó sự cố theo nguyên tắc: DỪNG – TRUY XUẤT – THÔNG BÁO – THU HỒI – KHẮC PHỤC.

Nếu phát hiện chất cấm, ưu tiên đầu tiên phải là ngăn sản phẩm tiếp tục đến tay người tiêu dùng; tiếp theo là xác định nguyên nhân, trách nhiệm của từng cá nhân, thực hiện nghĩa vụ pháp lý và khắc phục hệ thống.

Bài học quản trị quan trọng nhất là: an toàn thực phẩm không phải “chi phí tuân thủ”, mà là điều kiện nền tảng của uy tín và sự tồn tại lâu dài của doanh nghiệp. Một sản phẩm có thể đem lại lợi nhuận trong ngắn hạn, nhưng việc đánh đổi sức khỏe người tiêu dùng lấy doanh số có thể kéo theo trách nhiệm pháp lý, tổn thất kinh tế và sự đổ vỡ niềm tin mà doanh nghiệp rất khó khôi phục.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA:

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.