TÌNH HUỐNG 530: BỆNH VIỆN NHI ĐỂ XẢY RA SỰ CỐ TRAO NHẦM CON CHO HAI GIA ĐÌNH SẢN PHỤ CÁCH ĐÂY 5 NĂM DO Y TÁ KHÔNG BẤM VÒNG ĐỊNH DANH NHÂN THÂN LÚC SINH: QUY TRÌNH GIẢI QUYẾT?

BỆNH VIỆN NHI ĐỂ XẢY RA SỰ CỐ TRAO NHẦM CON CHO HAI GIA ĐÌNH SẢN PHỤ CÁCH ĐÂY 5 NĂM DO Y TÁ KHÔNG BẤM VÒNG ĐỊNH DANH NHÂN THÂN LÚC SINH: QUY TRÌNH GIẢI QUYẾT?

Một sai sót xảy ra tại thời điểm đứa trẻ vừa chào đời có thể chỉ kéo dài vài phút, nhưng hậu quả pháp lý và tâm lý có thể theo các gia đình trong nhiều năm.

Giả sử hai sản phụ sinh con trong cùng một bệnh viện. Do quy trình nhận diện trẻ sơ sinh không được thực hiện đầy đủ, hai trẻ bị trao nhầm cho hai gia đình. Năm năm sau, một bên phát hiện những dấu hiệu bất thường về huyết thống và kết quả xét nghiệm ADN cho thấy quan hệ cha, mẹ – con không phù hợp.

Lúc này, câu chuyện không còn đơn thuần là “trao nhầm trẻ”. Đó là vấn đề liên quan đến quyền nhân thân, quan hệ cha mẹ và con, trách nhiệm của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh, quyền lợi của trẻ em và trách nhiệm bồi thường thiệt hại.

Theo tôi, đây là dạng sự cố mà pháp luật không thể chỉ nhìn bằng câu hỏi “ai sai?”. Điều cần quan tâm hơn là: làm thế nào để xác định đúng sự thật, bảo vệ trẻ em và giải quyết hậu quả cho các gia đình theo cách nhân văn nhất có thể.

1. BỐI CẢNH THỰC TẾ: MỘT SAI SÓT HÀNH CHÍNH CÓ THỂ TẠO RA HẬU QUẢ NHÂN THÂN RẤT LỚN

Trong hoạt động sản khoa, việc xác định chính xác danh tính trẻ sơ sinh không phải là một thủ tục mang tính hình thức. Đây là một mắt xích quan trọng trong bảo đảm an toàn người bệnh.

Nếu bệnh viện sử dụng vòng nhận diện, hồ sơ sinh, mã số, dấu hiệu nhận biết hoặc các phương thức xác định danh tính khác nhưng nhân viên không thực hiện đúng quy trình, nguy cơ nhầm lẫn có thể phát sinh. Đặc biệt, khi hai trẻ được sinh trong khoảng thời gian gần nhau, cùng giới tính hoặc có đặc điểm bên ngoài tương đồng, việc kiểm soát danh tính càng cần được thực hiện chặt chẽ.

Tình huống nghiêm trọng hơn khi sai sót không được phát hiện ngay mà kéo dài 5 năm.

Trong khoảng thời gian đó, đứa trẻ đã hình thành mối quan hệ tình cảm với gia đình đang trực tiếp chăm sóc mình. Cha mẹ cũng đã thực hiện nghĩa vụ nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục như đối với con ruột. Nếu sau này phát hiện trẻ không có quan hệ huyết thống với mình, cú sốc tâm lý có thể rất lớn.

Với đứa trẻ, câu hỏi “cha mẹ ruột của mình là ai?” có thể làm đảo lộn cảm giác an toàn vốn được hình thành từ những năm đầu đời.

Với hai gia đình, đây không chỉ là câu chuyện về giấy tờ. Đó có thể là sự giằng co giữa sự thật sinh học và tình cảm gia đình đã được hình thành trong nhiều năm.

Vì vậy, xử lý vụ việc cần tránh cách tiếp cận nóng vội kiểu “xét nghiệm ADN xong là đổi con ngay”. Kết quả ADN có ý nghĩa rất quan trọng trong việc xác định quan hệ huyết thống, nhưng việc giải quyết quan hệ nhân thân, giấy tờ hộ tịch, chăm sóc và chuyển giao trẻ cần được thực hiện theo trình tự pháp luật và đặt lợi ích của trẻ lên hàng đầu.

1. GÓC NHÌN PHÁP LÝ: AI CHỊU TRÁCH NHIỆM VÀ GIẢI QUYẾT THẾ NÀO?
2. Luật Khám bệnh, chữa bệnh đặt trách nhiệm bảo đảm an toàn người bệnh lên hàng đầu

Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023 xác định các nguyên tắc quan trọng trong hoạt động khám bệnh, chữa bệnh, trong đó có yêu cầu kịp thời, tuân thủ quy định chuyên môn kỹ thuật và bảo đảm đạo đức nghề nghiệp.

Người bệnh cũng có quyền được tôn trọng, được cung cấp thông tin và được bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp trong quá trình khám bệnh, chữa bệnh. Cơ sở khám bệnh, chữa bệnh có trách nhiệm tổ chức hoạt động bảo đảm an toàn cho người bệnh.

Đáng chú ý, Điều 73 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 quy định về việc xác định sai sót chuyên môn kỹ thuật. Người hành nghề có thể được xác định có sai sót nếu vi phạm trách nhiệm trong chăm sóc, điều trị người bệnh; vi phạm quy định chuyên môn kỹ thuật, đạo đức nghề nghiệp hoặc xâm phạm quyền của người bệnh. Việc xác định này thuộc thẩm quyền của hội đồng chuyên môn theo quy định pháp luật.

Do đó, nếu xác định nhân viên bệnh viện không thực hiện quy trình nhận diện trẻ sơ sinh dẫn đến trao nhầm trẻ, không nên kết luận trách nhiệm chỉ dựa trên lời trình bày ban đầu. Cần xem xét quy trình chuyên môn của bệnh viện, hồ sơ sinh, sổ giao nhận trẻ, dữ liệu nhận diện, phân công nhiệm vụ và hành vi cụ thể của từng cá nhân.

2. Trách nhiệm bồi thường không chỉ đặt lên cá nhân nhân viên

Nếu sai sót chuyên môn kỹ thuật được xác định và gây ra thiệt hại, Điều 76 Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023 quy định về trách nhiệm của người hành nghề và cơ sở khám bệnh, chữa bệnh khi xảy ra tai biến do sai sót chuyên môn kỹ thuật.

Trường hợp cơ sở có bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp theo quy định thì doanh nghiệp bảo hiểm có trách nhiệm bồi thường theo hợp đồng bảo hiểm; nếu thuộc trường hợp cơ sở phải tự bồi thường thì trách nhiệm được xác định theo pháp luật. Ngoài trách nhiệm bồi thường, người hành nghề và cơ sở còn có thể phải chịu các trách nhiệm pháp lý khác tùy tính chất vụ việc.

Đây là điểm cần hiểu đúng.

Không phải cứ có sự cố y khoa là mặc nhiên cá nhân nhân viên phải bỏ tiền bồi thường toàn bộ. Ngược lại, cũng không thể lấy lý do “lỗi của một y tá” để loại trừ trách nhiệm tổ chức nếu nguyên nhân nằm ở một quy trình quản lý thiếu kiểm soát.

3. Thiệt hại về tinh thần có thể được xem xét

Bộ luật Dân sự 2015 quy định trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, trong đó thiệt hại do sức khỏe, tính mạng và quyền nhân thân bị xâm phạm được xem xét theo từng trường hợp.

Đối với một vụ trao nhầm trẻ, việc xác định thiệt hại phải được thực hiện trên cơ sở chứng cứ cụ thể. Có thể phát sinh các khoản chi phí hợp lý liên quan đến việc xác minh, giám định, đi lại, điều trị tâm lý hoặc các thiệt hại khác nếu đáp ứng điều kiện pháp luật; đồng thời, tổn thất tinh thần do quyền nhân thân bị xâm phạm có thể được yêu cầu xem xét theo quy định của Bộ luật Dân sự.

Mức bồi thường không nên được hiểu là một con số tự động phát sinh. Tòa án sẽ căn cứ tính chất, mức độ thiệt hại, lỗi của các bên, quan hệ nhân quả và các quy định pháp luật có liên quan để giải quyết.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ: ĐỪNG ĐỂ “TÌM RA CON RUỘT” TRỞ THÀNH MỘT CUỘC CHIẾN GIỮA HAI GIA ĐÌNH

1. Đứa trẻ là chủ thể cần được bảo vệ đầu tiên

Trong sự cố này, người lớn có thể tranh luận về trách nhiệm, tiền bồi thường hoặc lỗi của bệnh viện. Nhưng trẻ em lại là người phải đối mặt với biến động lớn nhất về tâm lý.

Một đứa trẻ năm tuổi có thể chưa hiểu đầy đủ khái niệm “huyết thống”. Các em chỉ biết ai là người đưa mình đi học, chăm sóc khi ốm, ôm mình lúc sợ hãi.

Vì vậy, nếu kết quả ADN xác định có sự nhầm lẫn, việc thông báo cho trẻ cần được thực hiện phù hợp với độ tuổi và khả năng nhận thức. Không nên biến trẻ thành “bằng chứng” trong cuộc tranh chấp giữa người lớn.

Theo quan điểm của tôi, mục tiêu cuối cùng không phải là trao trả hai đứa trẻ càng nhanh càng tốt, mà là đưa hai đứa trẻ trở về đúng quan hệ huyết thống nhưng với mức tổn thương tâm lý thấp nhất có thể.

2. Sai sót quy trình phải được nhìn dưới góc độ quản trị

Một chiếc vòng nhận diện không được sử dụng đúng lúc có vẻ chỉ là một chi tiết nhỏ.

Nhưng trong quản trị bệnh viện, những “chi tiết nhỏ” đó chính là điểm kiểm soát an toàn.

Bệnh viện cần đặt câu hỏi: Ai chịu trách nhiệm nhận diện trẻ? Có bước kiểm tra chéo hay không? Khi bàn giao trẻ có đối chiếu thông tin với hồ sơ của sản phụ không? Nếu một nhân viên quên thực hiện thì hệ thống có cơ chế phát hiện hay không?

Nếu toàn bộ hệ thống chỉ phụ thuộc vào sự cẩn thận của một cá nhân, đó là một điểm yếu quản trị cần được khắc phục.

Luật Khám bệnh, chữa bệnh cũng xác định hồ sơ bệnh án là tài liệu có giá trị y học, y tế và pháp lý; việc lập và lưu trữ hồ sơ phải bảo đảm đầy đủ, chính xác theo quy định.

3. Hai gia đình cũng cần được hỗ trợ tâm lý

Có thể một gia đình đã nuôi một đứa trẻ suốt 5 năm và yêu thương em như con ruột. Gia đình còn lại cũng ở hoàn cảnh tương tự.

Không bên nào nên bị nhìn nhận đơn giản là “gia đình giữ nhầm con” nếu chính họ cũng là người bị ảnh hưởng bởi sai sót của cơ sở y tế.

Cách giải quyết nhân văn cần có sự tham gia của chuyên gia tâm lý, cán bộ bảo vệ trẻ em và cơ quan có thẩm quyền. Việc thay đổi môi trường sống của trẻ, nếu cần thiết, nên được thực hiện có lộ trình, có chuẩn bị tâm lý và có cơ chế theo dõi sau chuyển giao.

1. KHUYẾN NGHỊ TỪ CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Từ góc nhìn pháp lý kết hợp tâm lý – giáo dục – quản trị, tôi cho rằng một vụ việc nghi nhầm trẻ nên được xử lý theo bốn bước liên kết, thay vì chỉ tập trung vào việc “ai phải bồi thường”.

Thứ nhất, xác minh khách quan sự việc

Hai gia đình cần lưu giữ giấy chứng sinh, giấy khai sinh, hồ sơ sinh, giấy ra viện, giấy tờ giao nhận trẻ và các tài liệu liên quan.

Nếu có căn cứ nghi ngờ, việc xét nghiệm ADN cần được thực hiện tại cơ sở có năng lực chuyên môn, bảo đảm tính khách quan và giá trị chứng cứ.

Bệnh viện cũng cần bảo toàn hồ sơ, dữ liệu và các tài liệu liên quan đến thời điểm xảy ra sự cố. Không tự ý sửa chữa hoặc thay đổi hồ sơ.

Thứ hai, xác định trách nhiệm chuyên môn

Nếu nguyên nhân được cho là xuất phát từ việc nhân viên không thực hiện quy trình nhận diện trẻ sơ sinh, cần xác định rõ quy trình mà bệnh viện đã ban hành, trách nhiệm của từng vị trí và nguyên nhân dẫn đến sai sót.

Theo Luật Khám bệnh, chữa bệnh 2023, hội đồng chuyên môn có vai trò xác định có hay không có sai sót chuyên môn kỹ thuật; kết luận này là cơ sở quan trọng để giải quyết tranh chấp hoặc để cơ quan tiến hành tố tụng xem xét vụ việc.

Thứ ba, giải quyết quan hệ nhân thân và hộ tịch

Nếu kết quả xác minh xác định có sự nhầm lẫn, các bên không nên tự ý “đổi con” chỉ bằng một thỏa thuận miệng.

Quan hệ cha, mẹ, con và thông tin hộ tịch cần được điều chỉnh theo trình tự pháp luật. Luật Hộ tịch năm 2014 quy định về đăng ký, thay đổi, cải chính hộ tịch và các vấn đề liên quan đến xác định thông tin nhân thân.

Trong trường hợp có tranh chấp hoặc tình tiết phức tạp, việc yêu cầu Tòa án xác định quan hệ cha, mẹ, con có thể trở thành bước cần thiết để làm cơ sở giải quyết các vấn đề tiếp theo.

Thứ tư, giải quyết bồi thường và phục hồi tâm lý

Sau khi xác định trách nhiệm, các bên có thể thương lượng về bồi thường. Nếu không đạt được thỏa thuận, người bị thiệt hại có quyền sử dụng các cơ chế pháp luật để yêu cầu giải quyết.

Tôi đặc biệt lưu ý rằng tiền bồi thường không thể thay thế việc phục hồi tổn thương tâm lý cho trẻ.

Một khoản tiền có thể giải quyết một phần thiệt hại vật chất. Nhưng cảm giác mất an toàn, khủng hoảng về nguồn gốc và sự thay đổi môi trường gia đình cần một quá trình hỗ trợ lâu dài hơn.

THÔNG ĐIỆP TỪ GÓC NHÌN PHÁP LÝ – TÂM LÝ – GIÁO DỤC

Trao nhầm trẻ là một sự cố đặc biệt nghiêm trọng vì đối tượng bị ảnh hưởng không chỉ là người bệnh mà còn là quyền nhân thân và nền tảng gia đình của một đứa trẻ.

Bài học ở đây không chỉ dành cho bệnh viện. Mỗi cơ sở sản khoa cần xem quy trình nhận diện trẻ sơ sinh là một quy trình an toàn bắt buộc, có kiểm tra chéo và có cơ chế giám sát. Một thao tác tưởng như đơn giản có thể bảo vệ cả một gia đình khỏi hậu quả kéo dài nhiều năm.

Với gia đình, khi phát hiện dấu hiệu bất thường, cần bình tĩnh thu thập chứng cứ, thực hiện xét nghiệm khách quan và tìm kiếm tư vấn pháp lý, tâm lý phù hợp. Không nên đưa trẻ vào các cuộc tranh cãi, công kích hoặc công khai thông tin riêng tư trên mạng xã hội.

Sự thật cần được làm rõ, trách nhiệm cần được xác định, nhưng trẻ em phải được bảo vệ trong suốt quá trình đó.

Bài viết này được xây dựng dựa trên sự tham vấn, tư vấn chuyên môn của ThS. Nguyễn Hữu Long – Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục. Với tư duy tích hợp đa ngành, chúng tôi không chỉ mang lại lá chắn pháp lý vững chắc mà còn cung cấp giải pháp quản trị rủi ro và thấu cảm tâm lý toàn diện vì sự phát triển bền vững của cộng đồng.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc về pháp lý, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi cho chuyên gia tại: https://tuvanphapluattamlygiaoduc.vn/gui-cau-hoi-den-chuyen-gia/ hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.

THS. NGUYỄN HỮU LONG
Chuyên gia Lãnh đạo, Pháp lý, Tâm lý & Giáo dục
Giám đốc Trung tâm Tư vấn Pháp luật thuộc Hội Khoa học Tâm lý – Giáo dục tỉnh Quảng Trị