Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ ngày càng gay gắt, đổi mới sáng tạo trở thành một trong những yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và khả năng cạnh tranh. Tuy nhiên, không phải doanh nghiệp nào cũng có các dự án đổi mới sáng tạo được triển khai thường xuyên.

Vậy một công ty không có dự án đổi mới sáng tạo có bị coi là vi phạm pháp luật hay không? Doanh nghiệp có bắt buộc phải xây dựng hoặc thực hiện một số lượng dự án đổi mới nhất định mỗi năm?

I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Công ty X hoạt động trong lĩnh vực sản xuất và kinh doanh thiết bị công nghệ. Trong nhiều năm, công ty chủ yếu duy trì các sản phẩm và quy trình sản xuất hiện có nhưng chưa xây dựng dự án đổi mới sáng tạo, chưa triển khai nhiệm vụ nghiên cứu, phát triển công nghệ hoặc dự án đổi mới sản phẩm.

Ban lãnh đạo công ty lo ngại rằng việc không có dự án đổi mới sáng tạo có thể bị xem là không thực hiện nghĩa vụ pháp lý đối với doanh nghiệp theo quy định pháp luật hiện hành.

Vậy Công ty X có bắt buộc phải có dự án đổi mới sáng tạo hay không?

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

1. Quy định của pháp luật

1.1. Nhà nước khuyến khích và hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới sáng tạo

Khoản 1 Điều 35 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 quy định:

“Nhà nước khuyến khích và hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện hoạt động nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo; đầu tư, nâng cấp trang thiết bị phục vụ cho các hoạt động này.”

Quy định này xác định chính sách của Nhà nước đối với hoạt động nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp theo hướng khuyến khích và hỗ trợ.

Điều luật không quy định rằng mọi doanh nghiệp đều bắt buộc phải có một số lượng dự án đổi mới sáng tạo nhất định.

1.2. Doanh nghiệp được đặt ở vị trí trung tâm của hệ thống đổi mới sáng tạo

Theo khoản 1 Điều 34 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025, Nhà nước thúc đẩy phát triển hệ thống đổi mới sáng tạo lấy doanh nghiệp làm trung tâm, bảo đảm kết nối giữa doanh nghiệp với cơ sở giáo dục, cơ sở nghiên cứu, tổ chức trung gian, cơ quan nhà nước và cộng đồng.

Đồng thời, khoản 3 Điều 34 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 quy định Nhà nước khuyến khích và thúc đẩy vai trò trung tâm của doanh nghiệp thông qua nhiều biện pháp, trong đó có:

Điểm a khoản 3 Điều 34: tài trợ nhiệm vụ tập trung vào triển khai hoạt động đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp sáng tạo và thương mại hóa kết quả nghiên cứu;

Điểm b khoản 3 Điều 34: tài trợ nhiệm vụ cung cấp dịch vụ, hỗ trợ hoạt động nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp;

Điểm c khoản 3 Điều 34: tài trợ nhiệm vụ nhằm hỗ trợ doanh nghiệp tiếp nhận và làm chủ công nghệ;

Điểm d khoản 3 Điều 34: có chính sách ưu đãi về tài chính, thuế, đất đai, đấu thầu và tín dụng để tạo điều kiện cho doanh nghiệp thực hiện nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Như vậy, pháp luật thiết kế cơ chế để khuyến khích doanh nghiệp tham gia đổi mới sáng tạo, thay vì đặt ra nghĩa vụ chung buộc mọi doanh nghiệp phải có dự án đổi mới.

1.3. Khi doanh nghiệp thực hiện nhiệm vụ đổi mới sáng tạo sử dụng ngân sách nhà nước thì phải đáp ứng điều kiện pháp luật

Theo khoản 1 Điều 8 Nghị định số 268/2025/NĐ-CP ngày 14/10/2025 của Chính phủ, nhiệm vụ đổi mới sáng tạo sử dụng ngân sách nhà nước phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chí chung, trong đó có:

Điểm a khoản 1 Điều 8 Nghị định số 268/2025/NĐ-CP: bảo đảm tính khả thi về mục tiêu, nội dung, phương pháp, kế hoạch tổ chức thực hiện, thời gian và tổng mức kinh phí;

Điểm b khoản 1 Điều 8 Nghị định số 268/2025/NĐ-CP: hồ sơ đề xuất phải đầy đủ, rõ ràng, xác định cụ thể mục tiêu, nội dung, phương án triển khai, kết quả đầu ra dự kiến, kế hoạch tài chính và cơ cấu nguồn vốn.

Đặc biệt, Nghị định số 268/2025/NĐ-CP ngày 14/10/2025 quy định riêng về đổi mới sáng tạo, khuyến khích hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp, cũng như hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện hoạt động đổi mới sáng tạo.

2. Áp dụng vào tình huống

Đối với Công ty X, việc công ty không có dự án đổi mới sáng tạo không đương nhiên đồng nghĩa với việc công ty vi phạm pháp luật.

Lý do là khoản 1 Điều 35 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 sử dụng cơ chế “khuyến khích và hỗ trợ”, chứ không quy định mọi doanh nghiệp phải có dự án đổi mới sáng tạo hằng năm.

Pháp luật hiện hành cũng không đặt ra một nghĩa vụ chung rằng mọi doanh nghiệp phải thành lập phòng nghiên cứu và phát triển, phải có ngân sách R&D cố định hoặc phải thực hiện một số lượng dự án đổi mới sáng tạo nhất định.

Tuy nhiên, tình huống sẽ khác nếu Công ty X đã được Nhà nước giao, đặt hàng, tài trợ hoặc hỗ trợ thực hiện một nhiệm vụ đổi mới sáng tạo cụ thể.

Khi đó, doanh nghiệp không còn đơn thuần là chủ thể “được khuyến khích” mà phải thực hiện các nghĩa vụ gắn với nhiệm vụ, dự án và nguồn kinh phí đã được phê duyệt. Đối với nhiệm vụ đổi mới sáng tạo sử dụng ngân sách nhà nước, khoản 1 Điều 8 Nghị định số 268/2025/NĐ-CP đặt ra các tiêu chí về mục tiêu, nội dung, phương pháp, kế hoạch, thời gian, kinh phí và kết quả đầu ra.

Ví dụ, Công ty Y được cơ quan có thẩm quyền hỗ trợ kinh phí để thực hiện dự án đổi mới công nghệ. Công ty đã được phê duyệt mục tiêu, tiến độ và kết quả đầu ra nhưng sau đó không triển khai theo nội dung đã được phê duyệt.

Trong trường hợp này, vấn đề pháp lý không nằm ở việc “công ty không có dự án đổi mới”, mà nằm ở việc doanh nghiệp không thực hiện đúng nhiệm vụ đã được giao hoặc hỗ trợ. Khi đó phải xem xét các điều kiện, cam kết, quyết định phê duyệt và quy định pháp luật áp dụng cho từng chương trình hỗ trợ cụ thể.

3. Kết luận pháp lý

Công ty không có dự án đổi mới sáng tạo không mặc nhiên là hành vi vi phạm pháp luật.

Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 hiện chủ yếu xây dựng cơ chế khuyến khích, hỗ trợ và tạo điều kiện để doanh nghiệp nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp đã tham gia một nhiệm vụ hoặc dự án đổi mới sáng tạo được Nhà nước giao, đặt hàng, tài trợ hoặc hỗ trợ thì phải thực hiện đúng các điều kiện, mục tiêu, tiến độ và nghĩa vụ tương ứng.

Do đó, cần phân biệt rõ:

Không tự triển khai dự án đổi mới → không đương nhiên vi phạm pháp luật.

Đã nhận nhiệm vụ/hỗ trợ để thực hiện dự án nhưng không thực hiện đúng nghĩa vụ → có thể phát sinh trách nhiệm pháp lý và nghĩa vụ liên quan, tùy chương trình, hợp đồng, quyết định và nguồn kinh phí cụ thể.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Ở góc độ tâm lý quản trị, một doanh nghiệp không có dự án đổi mới sáng tạo thường có xu hướng ưu tiên sự ổn định trước mắt. Khi sản phẩm hiện tại vẫn tạo ra doanh thu, ban lãnh đạo có thể cho rằng việc đầu tư cho nghiên cứu và đổi mới là chưa cần thiết.

Tâm lý này giúp doanh nghiệp hạn chế một số chi phí ngắn hạn nhưng có thể khiến đội ngũ kỹ thuật và nhân viên nghiên cứu thiếu động lực phát triển ý tưởng mới.

Đối với người lao động có khả năng sáng tạo, nếu mọi sáng kiến đều không được tiếp nhận hoặc thử nghiệm, họ có thể hình thành tâm lý “đề xuất cũng không được áp dụng”. Về lâu dài, điều này ảnh hưởng đến văn hóa đổi mới trong doanh nghiệp.

Vì vậy, doanh nghiệp không nhất thiết phải chạy theo số lượng dự án. Điều quan trọng hơn là xây dựng được cơ chế để những ý tưởng có giá trị được tiếp nhận, đánh giá và lựa chọn dự án phù hợp với nguồn lực thực tế.

IV. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Thứ nhất, doanh nghiệp nên xây dựng cơ chế tiếp nhận và đánh giá các ý tưởng đổi mới từ người lao động, bộ phận kỹ thuật và bộ phận kinh doanh.

Thứ hai, doanh nghiệp nên xác định những lĩnh vực đổi mới phù hợp với chiến lược kinh doanh thay vì triển khai dự án chỉ để đáp ứng hình thức.

Thứ ba, trước khi tiếp nhận nguồn vốn hoặc hỗ trợ của Nhà nước cho một nhiệm vụ đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp cần đánh giá kỹ mục tiêu, tiến độ, kinh phí và nghĩa vụ phải thực hiện.

Thứ tư, đối với các dự án đã được phê duyệt hoặc nhận hỗ trợ, doanh nghiệp cần xây dựng cơ chế theo dõi tiến độ và kiểm soát kết quả đầu ra nhằm hạn chế nguy cơ không hoàn thành nghĩa vụ.

Thứ năm, doanh nghiệp nên kết hợp hoạt động đổi mới sáng tạo với bảo hộ sở hữu trí tuệ, bảo mật thông tin, quản trị nhân sự nghiên cứu và chiến lược thương mại hóa sản phẩm.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA

Pháp luật không buộc mọi doanh nghiệp phải “có dự án đổi mới” chỉ để đáp ứng một chỉ tiêu hình thức.

Điều pháp luật đang hướng tới là tạo ra một hệ sinh thái trong đó doanh nghiệp được khuyến khích và hỗ trợ để nghiên cứu, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Vì vậy, doanh nghiệp cần phân biệt giữa quyền lựa chọn đầu tư vào đổi mới sáng tạo và nghĩa vụ phải thực hiện khi đã nhận một nhiệm vụ, dự án hoặc nguồn hỗ trợ cụ thể.

Đổi mới sáng tạo không chỉ là câu chuyện của phòng R&D; đó còn là vấn đề về chiến lược kinh doanh, nhân sự, sở hữu trí tuệ, tài chính và khả năng thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

THÔNG ĐIỆP CỦA CHUYÊN GIA

Không có dự án đổi mới chưa chắc là vi phạm pháp luật; nhưng khi doanh nghiệp đã lựa chọn đổi mới và nhận sự hỗ trợ theo một chương trình cụ thể, việc thực hiện đúng cam kết trở thành vấn đề pháp lý cần được kiểm soát chặt chẽ.

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.