Trong nền kinh tế dựa trên công nghệ và đổi mới sáng tạo, nghiên cứu và phát triển (R&D) không chỉ là hoạt động tạo ra sản phẩm mới mà còn là quá trình hình thành các giải pháp kỹ thuật, sáng chế, phần mềm, quy trình công nghệ và nhiều tài sản trí tuệ có giá trị.

Tuy nhiên, không ít doanh nghiệp, đặc biệt là startup, gặp khó khăn về nguồn vốn dành cho R&D. Doanh nghiệp thường ưu tiên dòng tiền cho hoạt động kinh doanh trước mắt, trong khi kinh phí nghiên cứu, thử nghiệm và hoàn thiện công nghệ lại bị cắt giảm.

Vậy pháp luật có bắt buộc doanh nghiệp phải dành một khoản kinh phí nhất định cho R&D hay không? Việc thiếu kinh phí R&D có làm phát sinh trách nhiệm pháp lý cho doanh nghiệp?

I. TÓM TẮT TÌNH HUỐNG THỰC TẾ

Startup A hoạt động trong lĩnh vực công nghệ sản xuất. Trong quá trình kinh doanh, doanh nghiệp nhận thấy cần nghiên cứu một công nghệ mới để giảm chi phí sản xuất và nâng cao chất lượng sản phẩm.

Ban lãnh đạo đã xây dựng kế hoạch R&D nhưng do nguồn vốn hạn chế nên không bố trí đủ kinh phí cho hoạt động nghiên cứu. Nhóm R&D phải sử dụng thiết bị cũ, thời gian thử nghiệm bị rút ngắn và một số dự án nghiên cứu phải tạm dừng.

Sau một thời gian, một đối thủ cạnh tranh đưa ra sản phẩm sử dụng công nghệ tương tự nhưng có hiệu suất cao hơn. Startup A nhận thấy mình đã chậm hơn đối thủ trong quá trình nghiên cứu và thương mại hóa công nghệ.

Từ đó đặt ra vấn đề: Việc Startup A không có đủ kinh phí đầu tư R&D có phải là hành vi vi phạm pháp luật hay không? Doanh nghiệp cần làm gì để vừa kiểm soát chi phí vừa duy trì năng lực nghiên cứu và đổi mới sáng tạo?

II. GÓC NHÌN PHÁP LÝ – “LÁ CHẮN VỮNG CHẮC”

1. Quy định của pháp luật

Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 quy định về hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, trong đó xác lập cơ chế khuyến khích tổ chức, doanh nghiệp đầu tư, thực hiện hoạt động nghiên cứu, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Pháp luật không đặt ra một quy định chung buộc mọi doanh nghiệp phải thành lập bộ phận R&D hoặc phải dành một tỷ lệ kinh phí cố định cho hoạt động R&D.

Đối với hoạt động tạo ra sáng chế, Điều 86 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005, được sửa đổi, bổ sung năm 2025 quy định về quyền đăng ký sáng chế.

Theo điểm b khoản 1 Điều 86, tổ chức, cá nhân đầu tư kinh phí, phương tiện vật chất cho tác giả dưới hình thức giao việc, thuê việc có quyền đăng ký sáng chế, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác.

Pháp luật về sở hữu trí tuệ đồng thời quy định sáng chế được bảo hộ dưới hình thức bằng độc quyền sáng chế nếu đáp ứng các điều kiện về tính mới, trình độ sáng tạo và khả năng áp dụng công nghiệp theo Điều 58 Luật Sở hữu trí tuệ.

Theo Điều 60 Luật Sở hữu trí tuệ  2005, được sửa đổi bổ sung năm 2025, tính mới của sáng chế được xác định trên cơ sở việc sáng chế chưa bị bộc lộ công khai trước ngày nộp đơn hoặc ngày ưu tiên, trừ các trường hợp ngoại lệ do pháp luật quy định.

Như vậy, pháp luật vừa tạo cơ sở để doanh nghiệp đầu tư cho R&D, vừa tạo cơ chế bảo hộ đối với những kết quả nghiên cứu có khả năng đáp ứng điều kiện bảo hộ sáng chế.

2. Áp dụng vào tình huống

Trong tình huống trên, việc Startup A thiếu kinh phí đầu tư R&D không mặc nhiên là hành vi vi phạm pháp luật.

Pháp luật không quy định mọi doanh nghiệp phải dành một mức kinh phí tối thiểu hoặc một tỷ lệ doanh thu nhất định cho R&D. Vì vậy, doanh nghiệp có quyền chủ động quyết định mức đầu tư phù hợp với khả năng tài chính, ngành nghề và chiến lược kinh doanh của mình.

Tuy nhiên, xét dưới góc độ quản trị và sở hữu trí tuệ, việc cắt giảm R&D quá mức có thể tạo ra nhiều rủi ro.

Thứ nhất, doanh nghiệp có thể mất cơ hội tạo ra sáng chế hoặc giải pháp kỹ thuật mới. Khi đối thủ nghiên cứu và nộp đơn đăng ký trước, doanh nghiệp có thể gặp bất lợi do nguyên tắc nộp đơn đầu tiên được quy định tại Điều 90 Luật Sở hữu trí tuệ.

Thứ hai, việc thiếu kinh phí có thể khiến quá trình thử nghiệm bị kéo dài, sản phẩm không đạt chất lượng hoặc không đủ dữ liệu kỹ thuật để tiếp tục phát triển.

Thứ ba, nếu doanh nghiệp không đầu tư đúng mức cho việc xác định, lưu giữ và bảo mật kết quả R&D, những thông tin có giá trị thương mại có thể bị thất thoát, làm giảm khả năng bảo vệ tài sản trí tuệ.

Đối với Startup A, việc không đủ kinh phí không làm phát sinh trách nhiệm pháp lý chỉ vì doanh nghiệp “không đầu tư R&D”. Tuy nhiên, nếu doanh nghiệp xác định R&D là hoạt động chiến lược thì cần có cơ chế phân bổ nguồn lực phù hợp để tránh tình trạng nghiên cứu dở dang, mất lợi thế công nghệ hoặc bỏ lỡ cơ hội xác lập quyền sở hữu trí tuệ.

Đặc biệt, đối với những giải pháp kỹ thuật có khả năng đáp ứng điều kiện bảo hộ sáng chế, doanh nghiệp cần cân nhắc thời điểm công bố và nộp đơn để tránh làm mất tính mới của sáng chế.

3. Kết luận pháp lý

Thiếu kinh phí đầu tư R&D không phải tự thân là hành vi vi phạm pháp luật, bởi pháp luật hiện hành không buộc mọi doanh nghiệp phải dành một tỷ lệ kinh phí cố định cho R&D.

Tuy nhiên, xét về chiến lược kinh doanh và quản trị tài sản trí tuệ, đầu tư R&D không hợp lý có thể khiến doanh nghiệp mất lợi thế cạnh tranh, bỏ lỡ cơ hội tạo lập sáng chế và gặp rủi ro trong việc xác lập, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Do đó, doanh nghiệp cần xem R&D không đơn thuần là khoản chi phí mà còn là khoản đầu tư cho năng lực công nghệ và tài sản trí tuệ trong tương lai.

III. GÓC NHÌN TÂM LÝ – GIÁO DỤC – QUẢN TRỊ – “CHÌA KHÓA NHÂN VĂN”

Về tâm lý, lãnh đạo startup thường chịu áp lực về dòng tiền và doanh thu. Khi doanh nghiệp gặp khó khăn tài chính, R&D dễ trở thành khoản chi đầu tiên bị cắt giảm vì kết quả nghiên cứu thường không tạo ra doanh thu ngay lập tức.

Tuy nhiên, tư duy này có thể khiến doanh nghiệp chỉ tập trung vào lợi ích ngắn hạn mà bỏ qua năng lực cạnh tranh dài hạn. Đội ngũ nghiên cứu cũng dễ rơi vào tâm lý thiếu động lực khi ý tưởng liên tục bị đình trệ do thiếu thiết bị, kinh phí hoặc thời gian thử nghiệm.

Ở góc độ giáo dục doanh nghiệp, cần giúp người lao động hiểu rằng hoạt động R&D không chỉ phục vụ việc tạo ra sản phẩm mới mà còn góp phần hình thành tài sản trí tuệ của doanh nghiệp.

Ở góc độ quản trị, doanh nghiệp không nhất thiết phải đầu tư R&D bằng mọi giá. Quan trọng là phải xác định được dự án nào có tiềm năng thương mại, dự án nào có khả năng tạo ra tài sản trí tuệ và dự án nào cần ưu tiên nguồn lực.

Doanh nghiệp có thể áp dụng cơ chế phân bổ ngân sách theo từng giai đoạn, đánh giá kết quả sau mỗi giai đoạn trước khi tiếp tục đầu tư.

IV. GIẢI PHÁP TOÀN DIỆN CỦA CHUYÊN GIA NGUYỄN HỮU LONG

Bước 1: Xác định R&D là khoản đầu tư có trọng điểm

Doanh nghiệp cần xác định những lĩnh vực công nghệ có khả năng tạo lợi thế cạnh tranh và tập trung ngân sách cho các dự án có tiềm năng cao thay vì phân bổ nguồn lực dàn trải.

Bước 2: Thiết lập ngân sách R&D theo từng giai đoạn

Thay vì cấp toàn bộ kinh phí ngay từ đầu, doanh nghiệp có thể chia dự án thành các giai đoạn nghiên cứu, thử nghiệm và hoàn thiện. Sau mỗi giai đoạn cần đánh giá kết quả trước khi quyết định tiếp tục đầu tư.

Cách làm này giúp doanh nghiệp kiểm soát dòng tiền nhưng vẫn duy trì hoạt động nghiên cứu.

Bước 3: Gắn R&D với chiến lược sở hữu trí tuệ

Ngay từ khi bắt đầu nghiên cứu, doanh nghiệp cần xác định kết quả nào có khả năng trở thành sáng chế, bí mật kinh doanh, phần mềm hoặc tài sản trí tuệ khác.

Đối với giải pháp kỹ thuật có khả năng được bảo hộ sáng chế, doanh nghiệp cần chủ động đánh giá khả năng bảo hộ và xây dựng kế hoạch nộp đơn phù hợp.

Đồng thời, doanh nghiệp cần xác định rõ quyền đối với kết quả nghiên cứu giữa công ty, người lao động và các bên hợp tác nghiên cứu.

GÓC NHÌN CHUYÊN GIA

R&D không phải lúc nào cũng cần một ngân sách khổng lồ. Điều quan trọng là doanh nghiệp phải biết đầu tư đúng dự án, đúng thời điểm và biết bảo vệ kết quả nghiên cứu.

Một startup có thể chưa đủ khả năng xây dựng trung tâm R&D quy mô lớn nhưng hoàn toàn có thể bắt đầu bằng những dự án nghiên cứu có trọng điểm, hợp tác với viện nghiên cứu, trường đại học hoặc đối tác công nghệ và từng bước hình thành năng lực nghiên cứu nội bộ.

Đầu tư R&D thiếu hiệu quả là một vấn đề quản trị. Nhưng không đầu tư R&D trong thời gian dài cũng có thể trở thành rủi ro chiến lược, đặc biệt đối với doanh nghiệp hoạt động trong những ngành mà công nghệ thay đổi nhanh.

THÔNG ĐIỆP CỦA CHUYÊN GIA

“R&D có thể là khoản chi chưa tạo ra doanh thu hôm nay, nhưng lại quyết định lợi thế công nghệ của doanh nghiệp ngày mai.”

Nếu bạn hoặc tổ chức của bạn đang gặp phải những vướng mắc tương tự về đất đai hoặc học đường, hãy liên hệ ngay với chúng tôi qua hotline hoặc để lại câu hỏi tại hệ thống website tuvanphapluattamlygiaoduc.vn hoặc qua số hotline: 0898.627.762 để được hỗ trợ kịp thời.